Làng đá Khuổi Ky, Lô Lô Chải và những bản nhà trình tường vùng cao Đông Bắc

Muốn xem kiến trúc bản làng độc đáo nhất vùng núi phía Bắc, hãy nhắm hai nơi: làng đá Khuổi Ky của người Tày ở Cao Bằng, cách thác Bản Giốc vài cây số, với những ngôi nhà sàn xây bằng đá; và Lô Lô Chải của người Lô Lô ngay dưới chân Lũng Cú, cực bắc Tuyên Quang (trước là Hà Giang), với nhà trình tường đất vàng mái ngói âm dương. Cả hai đều có homestay, nên ngủ lại ít nhất một đêm.

Hai bản này nằm trên hai cung đường lớn của vùng Đông Bắc: Khuổi Ky trên đường đi thác Bản Giốc – động Ngườm Ngao, Lô Lô Chải trên cung đường đá Đồng Văn – Lũng Cú. Đường lên dài, đèo dốc, thời tiết thay đổi nhanh. Bài này đặt các bản cạnh nhau để bạn biết mỗi nơi có gì, nên đi lúc nào, ở lại thế nào và giữ phép tắc ra sao khi làm khách trong nhà người dân tộc.

Khuổi Ky: bản nhà sàn đá bên suối

Khuổi Ky là một bản nhỏ của người Tày ở vùng Trùng Khánh cũ, tỉnh Cao Bằng, nằm trong thung lũng có suối chảy qua, xung quanh là núi đá vôi. Điều khiến bản nổi tiếng là kiểu nhà sàn đá: thay vì cột gỗ và vách tre như nhà sàn thông thường, người Tày ở đây dùng đá núi xếp thành tường dày, tầng dưới để nông cụ, tầng trên là nơi ở, mái lợp ngói. Đá lấy ngay từ núi quanh bản, xếp khéo đến mức tường đứng vững qua nhiều thế hệ.

Trong bản, tường rào, lối đi, bậc thang cũng bằng đá, nên đi bộ một vòng có cảm giác như lạc vào một ngôi làng tạc từ núi. Phía trước bản là ruộng lúa và con suối nhỏ, mùa lúa chín thì vàng ruộm, mùa nước đổ thì loang loáng ánh trời. Một số nhà đã mở homestay, khách được ngủ trên sàn gỗ tầng hai, ăn cơm với gia đình.

Khuổi Ky hợp ghép với thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao vì chỉ cách nhau một quãng ngắn. Lịch thường gặp là buổi chiều tới bản, ngủ lại, sáng sớm hôm sau dạo bản lúc sương còn trên ruộng rồi mới ra thác. Phần thác Bản Giốc đã có trang riêng viết sâu về vùng Trùng Khánh, ở đây chỉ nhắc như điểm đi kèm.

Lô Lô Chải: nhà trình tường dưới chân Lũng Cú

Lô Lô Chải là bản của người Lô Lô, một trong những dân tộc ít người ở vùng cao nguyên đá Đồng Văn, nằm ngay dưới chân núi Rồng nơi có cột cờ Lũng Cú, gần điểm cực Bắc của Việt Nam. Bản có những ngôi nhà trình tường: tường đất được nện chặt từng lớp trong khuôn gỗ, dày tới mấy gang tay, giữ ấm mùa đông và mát mùa hè; mái lợp ngói âm dương phủ rêu; quanh nhà là hàng rào đá xếp và những gốc đào, gốc mận.

Trong vài năm gần đây, nhiều nhà trình tường ở Lô Lô Chải được cải tạo thành homestay, giữ khung nhà cũ, thêm phòng tắm, chăn ấm. Nhờ đó khách có thể ngủ lại ngay dưới chân Lũng Cú, sáng sớm leo lên đỉnh khi trời còn vắng rồi về bản ăn sáng. Mùa hoa đào, hoa mận khoảng tháng 1 – 3 âm lịch tuỳ năm, cả bản như được phủ một lớp hồng trắng.

Lô Lô Chải nhỏ, đi bộ quanh bản chỉ chừng một giờ. Cái đáng giá là không khí buổi tối và sáng sớm: khói bếp trên mái ngói, tiếng gà gáy trong sương, người già mặc trang phục Lô Lô sặc sỡ đi qua ngõ đá. Đừng biến những người già ấy thành mẫu ảnh; xin phép trước, và chấp nhận khi họ lắc đầu.

Những điểm khác trên cao nguyên đá: chỉ một câu cho mỗi nơi

Phố cổ Đồng Văn. Một dãy nhà trình tường hai tầng quanh chợ cũ dưới chân núi, đẹp nhất buổi sáng Chủ nhật có chợ phiên; đã có trang riêng về Hà Giang cũ viết kỹ, ở đây chỉ gợi ý là nơi ngủ lại tiện nhất cho cả cung đường.

Dinh thự họ Vương ở Sà Phìn. Một dinh cơ đá và gỗ đầu thế kỷ XX nằm giữa thung lũng, là di tích quốc gia, thường được ghé trên đường từ Yên Minh lên Đồng Văn.

Sủng Là. Thung lũng có những ngôi nhà trình tường của người Mông, trong đó một ngôi nhà từng là bối cảnh phim nên khách hay gọi là nhà của Pao; mùa hoa cải, tam giác mạch rất đẹp.

Lũng Cẩm, Thài Phìn Tủng. Những bản người Mông còn nhiều nhà đất mái ngói, ít khách hơn, hợp với người đi chậm và có người dẫn đường địa phương.

Bản ở Cao Bằng ngoài Khuổi Ky. Vùng Hạ Lang, Trùng Khánh, Quảng Hòa cũ còn nhiều bản Tày, Nùng có nhà sàn gỗ và nhà đất; hỏi chủ homestay sẽ được chỉ đường tới bản gần nhất.

So sánh Khuổi Ky và Lô Lô Chải

Hai bản thường được nhắc chung vì cùng là kiến trúc đá, đất của vùng cao Đông Bắc, nhưng trải nghiệm khá khác:

Nếu chỉ chọn được một, cứ để cung đường quyết định: đang đi Cao Bằng thì Khuổi Ky, đang đi vòng cao nguyên đá thì Lô Lô Chải. Hai bản cách nhau rất xa, không nên cố ghép trong một chuyến ngắn.

Ngủ lại trong bản: chuẩn bị gì và giữ phép tắc gì

Homestay ở bản vùng cao khác hẳn khách sạn dưới phố. Chuẩn bị đúng sẽ thấy dễ chịu, chuẩn bị sai thì một đêm rất dài:

• Áo ấm quanh năm: đêm trên cao nguyên đá có thể lạnh cả vào mùa hè; mùa đông nhiệt độ xuống rất thấp, có năm có băng giá.
• Tiền mặt và pin dự phòng: sóng điện thoại, chuyển khoản không phải lúc nào cũng ổn; có hôm mất điện.
• Đặt trước mùa cao điểm: dịp hoa đào, hoa tam giác mạch và các kỳ nghỉ dài, homestay ở Lô Lô Chải hết sớm.
• Ăn cùng gia đình: bữa cơm thường có rượu ngô; uống được bao nhiêu thì nói thật, từ chối lịch sự không ai trách.
• Kiêng kỵ: không bước qua bếp lửa, không ngồi chắn cửa chính, không chạm vào bàn thờ, không vào buồng riêng. Thấy cành lá cắm ở cổng là nhà đang có việc kiêng, không vào.
• Với trẻ em: không cho kẹo, không cho tiền, không dắt trẻ ra tạo dáng chụp ảnh; nếu muốn giúp, gửi qua trường hoặc chính quyền xã.

Người bản hiếu khách nhưng cũng có cuộc sống riêng, mùa vụ riêng. Khách tôn trọng nhịp đó sẽ được mời ở lại lâu hơn, được dẫn đi những lối mà không ảnh mạng nào chỉ.

Đường lên và an toàn trên cung đèo

Cả hai bản đều phải đi đường đèo dài. Lên Khuổi Ky thường đi từ thành phố Cao Bằng theo đường về Trùng Khánh, qua nhiều đoạn quanh co; lên Lô Lô Chải phải vượt cả cung đường đá qua Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn. Nhiều người chọn xe máy, nhưng chỉ nên tự lái khi đã quen đường đèo, xe phanh tốt và có kinh nghiệm đi trong sương mù. Không quen thì thuê xe có người lái địa phương hoặc đi xe khách lên trung tâm rồi nhờ homestay đón.

Mùa mưa, khoảng tháng 6 đến tháng 8, đường đèo có nguy cơ sạt lở, nhất là sau những trận mưa lớn kéo dài. Mùa đông, sương mù dày khiến tầm nhìn chỉ vài chục mét, mặt đường ẩm trơn. Luôn theo dõi dự báo, nghe khuyến cáo của địa phương, không cố đi khi trời tối hay mưa lớn. Vùng sát biên giới có thể cần giấy tờ tuỳ thân, nên mang theo căn cước và hỏi đồn biên phòng khi muốn đi sâu vào khu vực biên giới.

Một mẹo nhỏ là chia quãng đường dài thành nhiều chặng, mỗi ngày không quá năm sáu giờ ngồi xe, và luôn tới bản trước khi trời tối. Người say xe nên ngồi hàng ghế trước, ăn nhẹ trước khi lên đèo. Mang theo túi thuốc cá nhân cơ bản, vì trạm y tế ở vùng cao có khi cách bản cả tiếng đi đường.

Vì sao người vùng cao xây nhà bằng đá và đất

Kiến trúc ở hai bản này không phải để làm đẹp cho khách xem, mà là câu trả lời của người vùng cao với khí hậu và vật liệu tại chỗ. Ở vùng núi đá vôi Cao Bằng, gỗ lớn ngày càng hiếm, còn đá thì có sẵn quanh bản. Người Tày ở Khuổi Ky giữ dáng nhà sàn quen thuộc của tổ tiên, tầng trên ở, tầng dưới để nông cụ và gia súc, nhưng thay phần vách và có khi cả chân sàn bằng đá xếp. Tường đá dày giữ nhiệt tốt, chống được gió lùa mùa đông và không mục như tre gỗ trong mùa mưa ẩm.

Trên cao nguyên đá Đồng Văn, khí hậu khắc nghiệt hơn: mùa đông rét buốt, có những đợt băng giá, mùa hè nắng gắt trên những sườn núi trơ đá. Tường trình bằng đất nện dày giúp ngôi nhà ấm vào ban đêm và mát vào ban ngày, như một lớp cách nhiệt tự nhiên. Đất được trộn, đổ vào khuôn gỗ rồi nện từng lớp, lớp trên chồng lên lớp dưới khi đã đủ chắc. Việc trình tường thường là việc của cả họ hàng, cả bản góp công, nên mỗi ngôi nhà cũng là một dấu ấn của tình làng.

Mái ngói âm dương, ngói đất nung xếp ngửa sấp xen nhau, thoát nước nhanh và chịu được gió mạnh. Hàng rào đá xếp khan, không vữa, quanh nhà và nương ngô, vừa ngăn gia súc, vừa là cách dọn đá khỏi mặt ruộng để có đất trồng. Nhìn một bức tường rào đá dài cả trăm mét quanh bản, sẽ hiểu người vùng cao đã bỏ bao nhiêu công sức để có được mấy luống ngô.

Những năm gần đây, nhiều nhà đá, nhà đất bị thay bằng nhà bê tông vì tiện và nhanh. Các homestay giữ lại khung nhà cũ, phục dựng tường trình chính là một cách để kiến trúc này còn đứng được. Khi chọn chỗ ở, ưu tiên những nhà như vậy cũng là một lá phiếu nhỏ cho việc giữ bản.

Câu hỏi thường gặp

Làng đá Khuổi Ky cách thác Bản Giốc bao xa?

Khuổi Ky nằm trên đường đi thác Bản Giốc, cách thác chỉ vài cây số, đi xe máy hoặc ô tô một quãng ngắn. Vì gần nhau, nhiều người ngủ lại ở Khuổi Ky rồi sáng hôm sau mới ra thác để tránh giờ đông khách.

Lô Lô Chải có homestay không?

Có. Nhiều nhà trình tường trong bản đã được cải tạo thành homestay, giữ khung nhà cũ và thêm tiện nghi cơ bản. Mùa hoa đào, hoa tam giác mạch và dịp nghỉ dài phòng hết rất sớm, nên đặt trước và hỏi kỹ về nước nóng, chăn ấm.

Nhà trình tường là gì?

Đó là kiểu nhà có tường làm bằng đất được nện chặt từng lớp trong khuôn gỗ, tường rất dày, giữ ấm mùa đông và mát mùa hè. Kiểu nhà này phổ biến ở người Mông, người Lô Lô, người Hà Nhì vùng cao phía Bắc, thường lợp ngói âm dương.

Đi Lô Lô Chải có cần giấy phép biên giới không?

Lô Lô Chải và Lũng Cú là điểm du lịch, khách thường đi lại bình thường, chỉ cần mang căn cước hoặc hộ chiếu. Nếu muốn đi sâu vào vùng sát đường biên hay các đường mòn ngoài tuyến du lịch, nên hỏi đồn biên phòng hoặc chính quyền xã trước.

Mùa nào đẹp nhất để đi Khuổi Ky?

Khoảng tháng 9 đến tháng 10 lúa chín vàng thung lũng, trời ít mưa là thời gian đẹp và dễ đi nhất. Mùa hè cây cối xanh, thác nhiều nước nhưng mưa lớn có thể làm suối lên nhanh. Mùa đông lạnh, ít khách, hợp người thích vắng.

Có nên tự lái xe máy lên cao nguyên đá không?

Chỉ nên tự lái khi đã quen đường đèo dài, biết xử lý dốc và sương mù, xe được kiểm tra phanh, lốp. Người mới nên thuê xe có người lái địa phương hoặc đi xe khách lên trung tâm. Luôn đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn và không đi đêm.