Nếu muốn ở một bản vùng cao mà không phải đi đường quá xa, năm bản dễ đến nhất là: Cát Cát và Tả Van ở Sa Pa (Lào Cai), bản Lác ở Mai Châu (Phú Thọ, trước là Hoà Bình), Pác Ngòi bên hồ Ba Bể (Thái Nguyên, trước là Bắc Kạn) và bản Hiêu ở Pù Luông (Thanh Hóa). Bản Lác và Pác Ngòi hợp gia đình; Tả Van và bản Hiêu hợp người thích đi bộ; Cát Cát hợp người chỉ có nửa ngày ở Sa Pa.
Các bản này đã đón khách nhiều năm, có homestay, có đường ô tô tới hoặc gần tới, nên không đòi hỏi kinh nghiệm leo núi. Đổi lại, mức độ du lịch hoá mỗi nơi một khác: có bản gần như thành phố đi bộ, có bản vẫn giữ nhịp làm ruộng. Bài này nói thẳng từng nơi được gì, mất gì, để chọn đúng với điều mình tìm.
Năm bản, mỗi bản một kiểu
Cát Cát (Sa Pa, Lào Cai). Bản của người Mông ở ngay dưới thị xã Sa Pa cũ, đi bộ xuống dốc được. Cát Cát đã được làm du lịch rất đậm: lối đi lát đá, cầu treo, guồng nước, quầy hàng, điểm chụp ảnh, có thu vé. Hợp với người ít thời gian, đi cùng người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ; không hợp nếu bạn tìm một bản yên tĩnh.
Tả Van (Sa Pa, Lào Cai). Nằm sâu trong thung lũng Mường Hoa, là nơi người Giáy và người Mông sống xen nhau. Tả Van có nhiều homestay, ruộng bậc thang hai bên suối, đường mòn đi bộ sang các bản lân cận. Đây là nơi hợp nhất để ở hai ba đêm, mỗi ngày đi bộ một vòng thung lũng.
Bản Lác (Mai Châu, Phú Thọ). Bản người Thái trắng trên cánh đồng Mai Châu, cách Hà Nội chừng bốn giờ đường bộ. Nhà sàn gỗ san sát, nhiều nhà mở homestay với chiếu, đệm trên sàn. Đường trong bản bằng phẳng, có thể đạp xe quanh đồng lúa. Bản Lác đông vào cuối tuần, bản Pom Coọng bên cạnh yên hơn một chút.
Pác Ngòi (Ba Bể, Thái Nguyên). Bản người Tày ngay bên hồ Ba Bể, nhà sàn gỗ nhìn ra mặt nước. Từ bản có thể đi thuyền trên hồ, vào động Puông, ra thác Đầu Đẳng. Pác Ngòi hợp với gia đình, người thích cảnh hồ núi và không muốn đi bộ nhiều.
Bản Hiêu (Pù Luông, Thanh Hóa). Bản người Thái nằm trên sườn núi trong vùng khu bảo tồn Pù Luông, có thác nước chảy qua bản, ruộng bậc thang và rừng xung quanh. Đường lên dốc, đoạn cuối hẹp. Bản Hiêu hợp với người thích thiên nhiên, đi bộ và tắm suối mùa nước êm.
Bản nào hợp với ai
Bảng giúp chọn nhanh theo người đi cùng và kiểu chuyến đi. Thời gian từ Hà Nội là ước lượng đường bộ thông thường:
| Bản | Từ Hà Nội | Mức du lịch hoá | Hợp với | Nên ở |
|---|---|---|---|---|
| Cát Cát | 5 – 6 giờ lên Sa Pa | Rất cao, như khu tham quan | Ít thời gian, người lớn tuổi, trẻ nhỏ | Ghé nửa ngày, ngủ ở Sa Pa |
| Tả Van | 5 – 6 giờ lên Sa Pa, thêm đường xuống thung lũng | Cao nhưng vẫn còn ruộng, nhịp làng | Người thích đi bộ, ở lâu | 2 – 3 đêm |
| Bản Lác | Khoảng 4 giờ | Cao, nhiều homestay | Gia đình, nhóm bạn, đi cuối tuần | 1 – 2 đêm |
| Pác Ngòi | 5 – 6 giờ | Vừa phải | Gia đình, người thích hồ, thuyền | 1 – 2 đêm |
| Bản Hiêu | 4 – 5 giờ, đoạn cuối dốc hẹp | Vừa phải, đang tăng | Người thích rừng, thác, đi bộ | 2 đêm |
Không có bản nào "thật" hơn bản nào. Cát Cát đông khách nhưng vẫn là nơi người Mông sống và làm nghề; Tả Van có nhiều homestay nhưng ruộng bậc thang vẫn do người bản cày cấy. Chọn đúng kỳ vọng là đủ để không thất vọng.
Mùa đẹp ở mỗi bản
Vùng núi phía Bắc có hai mùa đẹp chính. Mùa lúa chín, khoảng tháng 9 đến tháng 10 tuỳ năm và tuỳ độ cao, ruộng bậc thang quanh Tả Van, cánh đồng Mai Châu, ruộng ở Pù Luông chuyển vàng. Đây là lúc đông khách nhất, nhất là cuối tuần. Mùa nước đổ, khoảng tháng 5 đến tháng 6, ruộng vừa được cho nước vào, mặt ruộng phản chiếu trời, cảnh rất khác và ít người hơn.
Mùa xuân, khoảng tháng 1 đến tháng 3, các bản có hoa đào, hoa mận, hoa lê; Sa Pa có năm có băng giá, tuyết hiếm hoi vào những đợt rét đậm. Mùa hè, khoảng tháng 6 đến tháng 8, là mùa mưa: cây cối xanh mướt, thác bản Hiêu, thác Đầu Đẳng nhiều nước, nhưng đường đèo có nguy cơ sạt lở, suối lên nhanh sau mưa. Hồ Ba Bể đẹp quanh năm, mùa thu nước trong và trời xanh nhất.
Lịch mùa ở vùng cao thay đổi theo năm, theo độ cao, thậm chí theo từng thung lũng. Nếu định đi đúng mùa lúa chín hay mùa nước đổ, hãy hỏi chủ homestay vài ngày trước, họ biết rõ ruộng nhà mình đang ở giai đoạn nào hơn bất cứ bài viết nào.
Hai ngày ở Tả Van: lịch đi bộ gợi ý
Tả Van là bản hợp nhất để đi bộ, vì có nhiều đường mòn nối các bản trong thung lũng Mường Hoa. Lịch dưới đây cho người đã lên tới Sa Pa, tuỳ sức khoẻ và thời tiết:
- Ngày 1, sáng: từ Sa Pa xuống thung lũng, đi bộ hoặc đi xe theo đường xuống Lao Chải – Tả Van, ngắm ruộng bậc thang hai bên suối Mường Hoa.
- Ngày 1, chiều: nhận phòng homestay ở Tả Van, đi bộ quanh bản, qua cầu treo, nhìn người Giáy dệt vải, phơi lúa.
- Ngày 1, tối: ăn cơm với gia đình chủ nhà, ngồi bên bếp lửa nghe kể chuyện mùa màng.
- Ngày 2, sáng sớm: đi bộ lên đồi sau bản ngắm sương trên thung lũng, rồi theo đường mòn sang bản Giàng Tả Chải hoặc các bản lân cận, có người dẫn đường địa phương.
- Ngày 2, chiều: quay về Tả Van, nghỉ ngơi, hoặc đi xe về Sa Pa nếu phải về sớm.
Đường mòn trong thung lũng có đoạn trơn và dốc, nhất là sau mưa. Thuê người dẫn đường là người trong bản vừa an toàn, vừa để tiền ở lại với người địa phương. Không tự đi những tuyến lạ vào rừng hay lên núi cao.
Ở homestay bản làng cho đúng cách
Homestay ở các bản này đa dạng: có nhà sàn ngủ chung trên sàn, có nhà xây phòng riêng kiểu nhà nghỉ, có nơi gần như khu nghỉ dưỡng nhỏ. Vài điều chung nên biết:
- Hỏi rõ kiểu phòng: nhà sàn ngủ chung thường chỉ có chiếu, đệm, màn, ngăn bằng rèm; ai cần phòng riêng, phòng tắm riêng phải hỏi trước.
- Giờ giấc: người bản dậy sớm, ngủ sớm. Ồn ào, hát karaoke đến khuya làm phiền cả bản, không chỉ chủ nhà.
- Trên nhà sàn: cởi giày trước khi lên, không ngồi hay nằm quay chân về phía bàn thờ, không đứng trên ngưỡng cửa.
- Bữa ăn: nên báo trước nếu ăn chay hay dị ứng; đồ ăn thường là gà, cá, rau rừng, cơm lam, theo mùa.
- Rác: bản vùng cao không có hệ thống thu gom như thành phố; mang rác nhựa của mình về lại nơi có điểm thu gom.
- Khai báo lưu trú: chủ nhà thường cần giấy tờ tuỳ thân để khai báo lưu trú theo quy định, mang căn cước hoặc hộ chiếu theo người.
Một đêm ở bản đúng nghĩa không nằm ở tiện nghi mà ở chỗ được thấy bản lúc không có khách: tối mịt chỉ còn tiếng ếch, sáng mờ sương có người dắt trâu ra đồng.
Giữ cho bản còn là bản
Du lịch đã mang lại thu nhập cho nhiều bản, nhưng cũng làm thay đổi bản nhanh. Ở những nơi đông khách, nhà sàn gỗ dần được thay bằng nhà bê tông, quầy hàng mọc dọc lối đi, trẻ em bán hàng thay vì đi học. Khách có thể góp phần làm chậm điều đó bằng những lựa chọn nhỏ: ở homestay của chính người trong bản, mua đồ thủ công làm tại bản thay vì hàng chợ, thuê người dẫn đường địa phương, ăn ở quán của gia đình trong bản.
Chụp ảnh người bản địa là chuyện nhạy cảm nhất. Không giơ máy sát mặt người khác, không dắt trẻ em ra tạo dáng, không trả tiền hay cho kẹo để đổi lấy tấm ảnh, vì điều đó dạy trẻ ra đường xin khách thay vì đến trường. Muốn chụp người, hãy trò chuyện trước, xin phép, cho họ xem ảnh. Có người đồng ý, có người không, cả hai đều bình thường.
Cuối cùng là chuyện thiên nhiên: không hái hoa đào, hoa mận ven đường, không giẫm lên ruộng lúa để chụp ảnh, không xả rác xuống suối. Ruộng bậc thang đẹp là nhờ công sức nhiều đời người bản, một bước chân đạp đổ bờ ruộng là cả mùa của một gia đình.
Đường tới từng bản
Sa Pa là nơi dễ tới nhất trong năm bản: đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai rút ngắn quãng đường từ Hà Nội, có nhiều xe khách giường nằm đi thẳng lên Sa Pa, cũng có tàu hoả đêm lên ga Lào Cai rồi đi tiếp xe lên núi. Từ trung tâm Sa Pa, Cát Cát chỉ cách một quãng đi bộ xuống dốc; Tả Van xa hơn, phải đi xe hoặc đi bộ theo đường xuống thung lũng Mường Hoa. Đi bộ xuống thì nhẹ, lúc về nên đi xe vì dốc dài.
Mai Châu nằm trên đường từ Hà Nội đi Sơn La, qua vùng Hòa Bình cũ, đoạn cuối vượt đèo Thung Khe trước khi đổ xuống thung lũng. Đường tốt, đi ô tô hay xe khách đều tiện, nên bản Lác là lựa chọn quen của các gia đình đi cuối tuần. Từ Mai Châu có thể đi tiếp vào Pù Luông, hai nơi cách nhau một quãng đường núi, hay được ghép thành một chuyến ba bốn ngày.
Hồ Ba Bể ở vùng Bắc Kạn cũ, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên, đi từ Hà Nội theo hướng Thái Nguyên rồi lên phía bắc, đoạn cuối là đường đồi. Có xe khách tuyến lên Ba Bể, nhưng đi ô tô riêng linh hoạt hơn vì các điểm quanh hồ cách nhau khá xa. Đến Pác Ngòi rồi, thuyền máy trên hồ là phương tiện chính để đi các điểm động Puông, thác Đầu Đẳng, ao Tiên.
Pù Luông nằm ở phía tây Thanh Hóa, giáp vùng Mai Châu. Đường vào bản Hiêu có đoạn đèo dốc, mặt đường hẹp, mùa mưa dễ có đá lăn. Nếu không quen lái đường núi, nên đi xe khách đến thị trấn gần nhất rồi nhờ homestay đón. Dù đến bản nào, nên tránh đi đêm trên đường đèo và luôn kiểm tra dự báo thời tiết, thông tin sạt lở trước khi xuất phát.
Câu hỏi thường gặp
Bản Cát Cát có đáng đi không?
Đáng đi nếu bạn chỉ có nửa ngày ở Sa Pa, đi cùng người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ, vì gần, đường lát đá và có nhiều điểm xem. Nếu tìm một bản yên tĩnh, ít du lịch, nên xuống thung lũng Mường Hoa ở Tả Van hoặc các bản xa hơn.
Nên ở bản Lác hay Pom Coọng?
Hai bản nằm cạnh nhau ở Mai Châu, cùng là bản người Thái có nhiều homestay nhà sàn. Bản Lác đông và sôi động hơn, nhiều dịch vụ; Pom Coọng yên hơn một chút. Gia đình muốn tiện thì chọn bản Lác, người thích yên thì chọn Pom Coọng.
Từ Hà Nội đi Pác Ngòi Ba Bể mất bao lâu?
Đi ô tô từ Hà Nội lên hồ Ba Bể thường mất khoảng năm đến sáu giờ, tuỳ đường và điểm dừng. Nên ở lại ít nhất một đêm ở Pác Ngòi để có một buổi đi thuyền trên hồ, vào động Puông và ra thác Đầu Đẳng.
Đường lên bản Hiêu Pù Luông có khó đi không?
Đoạn cuối lên bản Hiêu khá dốc và hẹp, xe lớn khó vào, mùa mưa đường trơn. Nhiều người để ô tô ở dưới rồi nhờ homestay đón bằng xe máy. Người lái xe máy cần quen đường dốc và đi chậm, nhất là khi xuống.
Có cần người dẫn đường khi đi bộ ở Tả Van không?
Những đoạn đường chính giữa các bản có thể tự đi, nhưng đường mòn trong thung lũng nhiều ngã rẽ, trơn sau mưa. Thuê người dẫn đường là người trong bản giúp an toàn hơn, đi được lối đẹp, và tiền ở lại với người địa phương.
Mùa nào đi bản vùng cao phía Bắc đẹp nhất?
Khoảng tháng 9 đến tháng 10 là mùa lúa chín, trời khô và đẹp nhất. Khoảng tháng 5 đến tháng 6 là mùa nước đổ, ít khách hơn. Mùa xuân có hoa đào, hoa mận. Mùa hè mưa nhiều, cần theo dõi sạt lở trên đường đèo.