Phước Tích là làng cổ đáng đi nhất quanh Huế: một làng gốm nằm trong khúc uốn của sông Ô Lâu, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 40 km về phía bắc, còn nhiều nhà rường gỗ có người ở, vắng khách và yên. Đi từ Huế mất chừng một giờ, hợp nhất là buổi sáng; ghép thêm cầu ngói Thanh Toàn ở phía đông thành phố thì có một ngày trọn vẹn với làng quê xứ Huế.
Nếu đi theo trục Huế – Đà Nẵng – Hội An, ngoài phố cổ Hội An còn vài làng nhỏ ít người biết hơn: nhà vườn Kim Long ven sông Hương, làng cổ Lộc Yên trên vùng đồi Tiên Phước. Chúng không có đèn lồng hay quán xá san sát, nhưng có thứ phố cổ không còn: nhịp sống làng gần như nguyên vẹn. Theo sắp xếp hành chính từ tháng 7/2025, Phước Tích và Thanh Toàn thuộc thành phố Huế, còn Lộc Yên thuộc thành phố Đà Nẵng (trước là tỉnh Quảng Nam).
Phước Tích: làng gốm trong khúc sông Ô Lâu
Phước Tích nằm trên một doi đất gần như bị sông Ô Lâu ôm trọn ba mặt, nên làng có dáng một hòn đảo nhỏ giữa ruộng và nước. Theo gia phả các dòng họ trong làng, Phước Tích hình thành từ khoảng thế kỷ XV, khi những người đi khai hoang từ phía Bắc vào lập làng. Nghề gốm từng là nghề chính: nồi, lu, chum, bình vôi làm từ đất sét bên sông, theo thuyền đi khắp vùng. Người làng kể gốm Phước Tích từng được chọn làm đồ dùng trong cung, nhất là loại nồi nấu cơm.
Ngày nay nghề gốm đã thu nhỏ lại, nhưng cảnh quan thì còn: con đường lát gạch chạy dọc bờ sông, hàng chè tàu cắt xén làm hàng rào, cổng ngõ nhỏ dẫn vào những khu vườn rộng, và ở giữa vườn là ngôi nhà rường gỗ ba gian hai chái, mái ngói âm dương, cột kèo chạm hoa lá. Nhiều nhà đã trên trăm năm tuổi, có nhà vẫn giữ nguyên bộ khung gỗ mít, gỗ kiền kiền từ đời ông bà.
Làng đã được công nhận di tích cấp quốc gia và được nhắc đến như một trong những làng cổ hiếm hoi ở miền Trung còn giữ được cả quần thể nhà rường lẫn không gian làng ven sông. Vì ít đoàn khách, đến Phước Tích không có cảm giác đi tham quan mà như ghé thăm một làng quê bình thường. Đó vừa là cái hay, vừa là lý do để khách nói nhỏ, đi chậm và không coi sân nhà ai là chỗ tạo dáng.
Đi Phước Tích từ Huế: một buổi sáng gợi ý
Làng nằm gần quốc lộ 1 phía bắc Huế, đi ô tô hoặc xe máy đều được. Lịch dưới đây tính cho người xuất phát từ trung tâm, giờ giấc tuỳ đường:
- 6:00 – 7:00: rời Huế theo quốc lộ 1 hướng ra Quảng Trị, rẽ vào đường làng theo chỉ dẫn. Đi sớm để tới khi sương còn trên sông.
- 7:00 – 8:30: gửi xe ở đầu làng, đi bộ dọc con đường ven sông Ô Lâu, nhìn bến nước cũ và những cây cổ thụ ở bờ sông.
- 8:30 – 10:00: đi vào các ngõ, ghé những nhà rường mở cửa cho khách xem. Nếu gặp gia chủ, hỏi chuyện nhà, chuyện gốm; người lớn tuổi trong làng thường vui khi có người lắng nghe.
- 10:00 – 10:45: ghé khu trưng bày hoặc lò gốm còn hoạt động nếu đúng ngày có người làm, xem cách vuốt gốm và nung.
- 11:00: rời làng, về Huế ăn trưa hoặc đi tiếp ra phía bắc. Buổi chiều có thể đi cầu ngói Thanh Toàn ở hướng ngược lại.
Trong làng gần như không có quán ăn phục vụ khách lẻ, nên mang nước uống và ăn sáng trước khi đi. Một số nhà rường có nhận khách ở lại hoặc nấu bữa cơm quê nếu đặt trước qua người quen hay nơi lưu trú ở Huế; đừng mặc định là có.
Cầu ngói Thanh Toàn và nhà vườn Kim Long
Cầu ngói Thanh Toàn nằm ở làng Thanh Toàn, phía đông thành phố Huế, cách trung tâm chừng 7 – 8 km. Cầu có mái ngói, hai bên là hàng ghế gỗ cho người làng ngồi nghỉ, bắc qua một con kênh giữa cánh đồng. Theo sử làng, cầu được dựng từ thế kỷ XVIII nhờ công đức của một người phụ nữ trong làng, nên ở đầu cầu có nơi thờ bà. Kiểu cầu có mái che này rất hiếm ở Việt Nam, thường được nhắc chung với Chùa Cầu ở Hội An.
Thanh Toàn đẹp nhất lúc chiều muộn, khi nắng xiên qua ruộng lúa và người làng ra cầu ngồi hóng gió. Cạnh cầu có một khu trưng bày nông cụ nhỏ, đôi khi có hoạt động trải nghiệm việc đồng áng cho khách. Đây là điểm đi được trong một hai giờ, hợp với buổi chiều sau khi đi Phước Tích buổi sáng.
Nhà vườn Kim Long ở ven bờ bắc sông Hương, phía tây Kinh thành, là kiểu ở đặc trưng của Huế xưa: ngôi nhà rường nhỏ nằm giữa khu vườn rộng có bình phong, hồ nước, cây ăn trái, tường rào bằng cây xanh. Một số nhà vườn mở cửa cho khách vào thăm hoặc kinh doanh quán cà phê, nhà hàng trong vườn. Đi bộ hoặc đạp xe quanh các kiệt nhỏ ở Kim Long vào buổi sáng sẽ thấy một Huế rất khác với khu Đại Nội đông đúc.
Lộc Yên: làng nhà cổ trên vùng đồi Tiên Phước
Lộc Yên nằm ở vùng trung du Tiên Phước, trước thuộc tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Làng nằm trong thung lũng có đồi bao quanh, nhà cổ bằng gỗ ẩn sau những bức tường đá ong và tường đá xếp khan, ngõ có hàng chè tàu cắt tỉa. Làng được xếp hạng di tích quốc gia năm 2019. Khác với Phước Tích ven sông, Lộc Yên mang không khí làng đồi, vườn tiêu, vườn cau, giếng cổ.
Từ Hội An lên Lộc Yên mất khoảng hai giờ đường bộ, nên phần lớn khách đi trong ngày và ít ai ngủ lại. Nếu muốn hiểu kỹ từng ngôi nhà, từng giếng cổ và tuyến đi bộ trong làng, có trang riêng về vùng Tiên Cảnh đã viết chi tiết. Ở đây chỉ gợi ý vị trí của Lộc Yên trong một lịch trình: hợp với người đã ở Hội An hai ba ngày, muốn có một ngày đi vào trong đất liền, xa biển và phố.
So sánh nhanh các làng cổ miền Trung trên trục Huế – Hội An
Bảng gom bốn điểm trong bài cùng phố cổ Hội An để đặt cạnh nhau. Thời gian di chuyển là ước lượng, tuỳ đường và phương tiện:
| Điểm | Thuộc (sau 7/2025) | Cách điểm gần nhất | Nên dành | Không khí |
|---|---|---|---|---|
| Phước Tích | TP Huế | Khoảng 1 giờ từ trung tâm Huế | Nửa buổi sáng | Làng ven sông, nhà rường, rất vắng |
| Cầu ngói Thanh Toàn | TP Huế | Khoảng 20 – 30 phút từ trung tâm Huế | 1 – 2 giờ | Đồng lúa, cầu có mái, chiều đẹp |
| Nhà vườn Kim Long | TP Huế | Sát trung tâm | 1 – 2 giờ | Nhà vườn, kiệt nhỏ, ven sông Hương |
| Lộc Yên | TP Đà Nẵng (Tiên Phước cũ) | Khoảng 2 giờ từ Hội An | Một ngày kể cả đường | Làng đồi, tường đá, vườn cau |
| Phố cổ Hội An | TP Đà Nẵng | Khoảng 45 phút từ trung tâm Đà Nẵng | 2 đêm | Phố buôn bán, đèn lồng, đông khách |
Đặt cạnh nhau sẽ thấy: Hội An là phố, còn ba điểm quanh Huế và Lộc Yên là làng. Người chỉ có một ngày ở Huế mà đã xem Đại Nội, lăng tẩm từ lần trước thì nên dành cho Phước Tích và Thanh Toàn; người đi Huế lần đầu thì để các làng này cho lần sau cũng không sao.
Mùa đi và những điều nên biết khi vào làng cổ xứ Huế
Huế và vùng Quảng có mùa mưa dài, ảnh hưởng trực tiếp đến chuyến đi làng ven sông. Vài lưu ý thực tế:
- Mùa đẹp: khoảng tháng 2 đến tháng 4 trời mát, ít mưa; tháng 5 đến tháng 8 nắng nóng, nên đi sáng sớm. Từ khoảng tháng 9 đến tháng 12 là mùa mưa lũ, sông Ô Lâu và các kênh quanh Thanh Toàn có thể dâng cao.
- Khi có lũ: đường vào làng ven sông có thể ngập, không nên cố đi. Theo dõi cảnh báo của thành phố Huế, nghe hướng dẫn của người dân.
- Nhà rường là nhà ở: phần lớn nhà cổ ở Phước Tích vẫn có người sống. Chỉ vào khi được mời, không chạm vào bàn thờ, không mở cửa buồng.
- Trang phục: ăn mặc gọn gàng, che vai khi vào đình làng, nhà thờ họ; mang giày đế bám vì sân gạch cũ rêu trơn.
- Mua đồ của làng: nếu gặp lò gốm còn làm, mua một món nhỏ là cách thiết thực nhất để nghề được giữ.
Làng cổ miền Trung không phải nơi đi để check-in nhanh. Một buổi sáng ngồi ở hiên nhà rường nghe chủ nhà kể chuyện ngôi nhà đã qua bao nhiêu mùa lũ có khi đáng hơn cả chục tấm ảnh.
Nhìn một ngôi nhà rường cho hiểu
Bố cục ba gian hai chái. Phần lớn nhà rường ở Phước Tích và Kim Long theo kiểu ba gian hai chái: gian giữa là nơi thờ tự và tiếp khách, hai gian bên là chỗ sinh hoạt, hai chái hai đầu hồi để ngủ, cất đồ. Nhìn từ ngoài sẽ thấy mái ngói thấp, hiên rộng, để che nắng gắt và mưa xiên của miền Trung.
Bộ khung gỗ là linh hồn. Gọi là nhà rường vì cả ngôi nhà đứng trên một bộ khung gỗ gồm cột, kèo, xà, rui ghép mộng với nhau, gần như không dùng đinh. Tường chỉ để che, không chịu lực. Nhờ vậy, khi cần, người ta có thể tháo rời cả ngôi nhà, đánh dấu từng cấu kiện rồi dựng lại ở nơi khác. Đó cũng là lý do có những nhà rường bị mua đi khỏi làng, một mất mát mà người làng hay nhắc.
Chạm khắc kể chuyện. Đầu kèo, đầu xà, các tấm vách gian giữa thường chạm hoa lá, quả, con vật, có nhà chạm cả câu đối. Độ tinh xảo của chạm khắc cho biết gia chủ xưa khá giả đến đâu. Khi được mời vào, cứ ngước lên nhìn trần, hỏi gia chủ về ý nghĩa từng mảng, đừng đưa tay sờ lên gỗ cũ.
Vườn và bình phong. Nhà rường không đứng một mình mà nằm giữa vườn: phía trước có sân, bình phong chắn lối thẳng vào nhà, bể cạn hoặc hồ nhỏ, quanh là cau, mít, thanh trà, rào chè tàu. Khu vườn vừa là chỗ trồng cây ăn trái, vừa là lớp đệm giữa nhà và ngõ, giữ cho trong nhà luôn mát và kín đáo.
Dấu vết của lũ. Ở làng ven sông, nhiều nhà còn kê nền cao, có gác lửng để kê đồ khi nước lên. Hỏi chủ nhà về trận lũ lớn nhất từng gặp là cách tự nhiên để mở đầu câu chuyện, và để hiểu vì sao ngôi nhà được dựng như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Làng cổ Phước Tích cách Huế bao xa?
Phước Tích nằm ở phía bắc thành phố Huế, gần đường ra Quảng Trị, cách trung tâm khoảng 40 km. Đi ô tô hoặc xe máy theo quốc lộ 1 thường mất chừng một giờ. Làng hợp đi buổi sáng rồi quay về Huế ăn trưa.
Phước Tích có thu vé tham quan không?
Tuỳ thời điểm, làng có thể có quầy đón khách hoặc thu phí tham quan để duy trì di tích, một số nhà rường mong khách góp chút tiền giữ nhà. Quy định thay đổi theo từng giai đoạn, nên hỏi tại đầu làng khi đến và mang theo tiền mặt.
Có thể ngủ lại ở làng cổ Phước Tích không?
Có vài nhà rường nhận khách ở lại theo kiểu homestay, nhưng số lượng ít và không phải lúc nào cũng mở. Muốn ngủ lại nên liên hệ trước qua nơi lưu trú ở Huế hoặc người quen địa phương. Phần lớn khách đi trong buổi sáng.
Cầu ngói Thanh Toàn có gì đặc biệt?
Đây là cây cầu gỗ có mái ngói hiếm hoi còn lại ở Việt Nam, dựng từ thế kỷ XVIII, có hàng ghế cho người làng ngồi nghỉ. Cầu nằm giữa đồng lúa phía đông Huế, đẹp nhất lúc chiều muộn, đi trong một hai giờ là đủ.
Đi Lộc Yên từ Hội An có kịp trong ngày không?
Kịp. Đường từ Hội An lên vùng Tiên Phước mất khoảng hai giờ, nên xuất phát sớm, đi bộ quanh làng buổi sáng, ăn trưa ở khu trung tâm gần đó rồi về. Đi trong mùa mưa nên kiểm thời tiết vì đường đồi có thể trơn.
Mùa nào đi làng cổ quanh Huế đẹp nhất?
Khoảng tháng 2 đến tháng 4 là thời gian dễ chịu nhất, trời mát và ít mưa. Mùa hè vẫn đi được nếu đi thật sớm. Mùa mưa từ khoảng tháng 9 đến tháng 12 hay có lũ, đường ven sông có thể ngập, cần theo dõi dự báo.