Làng cổ đáng đi nhất quanh Hà Nội là Đường Lâm, ở vùng Sơn Tây cũ, cách trung tâm khoảng 45 km: làng có nhà và tường xây bằng đá ong, cổng làng Mông Phụ, đình làng, chùa Mía và là quê của hai vị vua Phùng Hưng, Ngô Quyền. Đi về trong ngày dễ dàng; nếu còn thời gian, ghép thêm một làng phía nam như Cự Đà hay Ước Lễ, hoặc làng gốm Bát Tràng sát nội thành.
Hà Nội có hàng trăm làng ven đô, nhưng số làng còn giữ được không gian cổ, nhà cũ có người ở và cảnh quan làng truyền thống không nhiều. Bài này chọn năm điểm có thật thứ để xem, đi được bằng xe máy hoặc ô tô trong ngày, và chỉ ra nên đến giờ nào, ăn gì, xem gì để chuyến đi không thành một vòng chụp ảnh vội. Tên địa phương ghi theo tên quen gọi kèm vùng cũ, vì sau sắp xếp năm 2025 Hà Nội không còn cấp huyện.
Đường Lâm: làng đá ong đất hai vua
Đường Lâm thường được giới thiệu là làng cổ đầu tiên ở Việt Nam được xếp hạng di tích quốc gia. Điều làm làng khác các làng đồng bằng khác là đá ong: đất vùng gò đồi Sơn Tây có nhiều đá ong, người ta cắt thành viên để xây tường nhà, tường rào, giếng, ngõ. Lớp đá màu nâu đỏ có lỗ rỗ, phủ rêu, cùng mái ngói mũi hài và cổng nhà nhỏ tạo nên dáng làng rất riêng.
Làng gồm nhiều thôn, trong đó Mông Phụ và Đông Sàng là hai nơi khách hay đến nhất. Cổng làng Mông Phụ, đình Mông Phụ với sân rộng và cây đa, đình Đông Sàng có chạm khắc gỗ đẹp, các nhà cổ được mở cho khách vào xem là những điểm chính. Ra ngoài lõi làng có chùa Mía, nổi tiếng với nhiều pho tượng cổ, đền thờ Phùng Hưng và lăng Ngô Quyền, nên Đường Lâm còn được gọi là đất hai vua.
Làng còn nhiều người ở, trồng lúa, làm tương, chè lam, kẹo dồi lạc. Ngõ nhỏ chằng chịt, đi bộ hoặc đạp xe là hợp nhất. Có thể thuê xe đạp ngay trong làng; một vòng lõi làng đi chậm mất khoảng nửa ngày.
Lịch một ngày ở Đường Lâm
Một lịch gợi ý cho người xuất phát từ nội thành Hà Nội, giờ giấc tuỳ đường sá:
- 6:30 – 8:00: rời Hà Nội sớm để tránh tắc đường cửa ngõ phía tây và tới làng khi nắng còn dịu.
- 8:00 – 10:30: vào cổng Mông Phụ, đi bộ quanh đình Mông Phụ, các ngõ đá ong, ghé một hai nhà cổ đang mở cửa đón khách.
- 10:30 – 11:30: sang Đông Sàng xem đình, đi tiếp qua cánh đồng nếu mùa lúa.
- 11:30 – 13:30: ăn trưa tại quán trong làng hoặc nhà dân có nấu cơm cho khách; món hay gặp là gà Mía, cá kho tương, rau vườn.
- 14:00 – 16:00: đi xe ra chùa Mía, đền Phùng Hưng, lăng Ngô Quyền; hoặc ghé thành cổ Sơn Tây trên đường về.
- 16:00 – 17:00: quay lại làng lúc nắng xiên nếu muốn chụp tường đá ong, mua tương, chè lam rồi về.
Muốn yên hơn, ngủ lại một đêm ở homestay trong làng. Buổi tối Đường Lâm gần như không còn khách ngày, sáng sớm có thể thấy người làng đi chợ, quét sân đình, khói bếp bay trên mái ngói.
Cự Đà, Ước Lễ, làng Cựu: ba làng phía nam thành phố
Cự Đà. Làng ven sông Nhuệ ở vùng Thanh Oai cũ, nổi tiếng với nghề làm tương và miến. Làng có dãy nhà cổ hai tầng mang dáng kiến trúc giao thoa Pháp – Việt đầu thế kỷ XX, cùng nhà gỗ truyền thống, bến sông và những sân phơi chum tương. Cự Đà hợp với người thích chụp ảnh kiến trúc, nhưng nhiều nhà đã xuống cấp, nên đi nhẹ nhàng và hỏi trước khi vào sân.
Ước Lễ. Cũng ở vùng Thanh Oai cũ, được biết đến với nghề làm giò chả và cổng làng cổ có hình dáng một vọng lâu. Trong làng còn đình, giếng, ngõ lát gạch. Đây là điểm ghé ngắn chừng một giờ, hợp ghép với Cự Đà.
Làng Cựu. Ở vùng Phú Xuyên cũ, được gọi vui là làng biệt thự cổ vì có nhiều ngôi nhà xây theo lối châu Âu do thương nhân buôn vải xây vào đầu thế kỷ XX. Nhiều căn đã cũ, có căn vẫn có người ở. Đường đi xa hơn hai làng trên, nên chọn khi muốn xem kiểu kiến trúc lạ.
Ghép trong một ngày. Cự Đà và Ước Lễ gần nhau, đi buổi sáng rồi về nội thành ăn trưa là vừa. Làng Cựu nên đi riêng hoặc ghép với chùa Hương trong mùa lễ hội nếu bạn quen đường.
Bát Tràng và những làng nghề có không gian cổ
Bát Tràng ở vùng Gia Lâm cũ, bên kia sông Hồng, là làng gốm nổi tiếng nhất miền Bắc. So với Đường Lâm, Bát Tràng sôi động hơn, chợ gốm đông, nhiều cửa hàng; nhưng sâu trong làng vẫn còn những ngõ tường gạch, lò gốm cũ, nhà cổ của các dòng họ làm gốm lâu đời. Khách có thể ngồi thử nặn gốm, xem quy trình nung, mua đồ dùng.
Bát Tràng hợp với gia đình có trẻ nhỏ vì gần, có hoạt động tay chân cho trẻ. Muốn thấy phần làng cổ, nên tách khỏi khu chợ gốm, đi bộ vào các ngõ phía trong, ghé đình làng và văn chỉ. Buổi sáng ngày trong tuần là lúc làng còn giữ nhịp làm nghề, ít đoàn khách.
Một số làng nghề khác cũng có không gian cũ đáng xem, như làng lụa Vạn Phúc ở vùng Hà Đông cũ với đình làng và những khung dệt, hay các làng ven sông Đáy. Mỗi nơi chỉ nên dành một hai giờ, coi như điểm ghé trên đường, không cần lịch riêng.
Điểm chung của các làng nghề ven đô là nhịp làm việc rõ nhất vào buổi sáng ngày thường. Cuối tuần đông khách hơn nhưng nhiều xưởng nghỉ, nên người muốn xem thợ làm nghề thật sự hãy chọn sáng thứ Ba đến thứ Sáu.
So sánh nhanh năm làng quanh Hà Nội
Bảng giúp chọn theo thời gian và sở thích. Khoảng cách và thời gian đi chỉ là ước lượng, tuỳ điểm xuất phát và giờ đi:
| Làng | Vùng cũ | Nổi bật | Thời gian nên dành | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Đường Lâm | Sơn Tây | Nhà, tường đá ong; đình; chùa Mía | Nửa ngày đến một ngày | Người thích làng cổ yên, kiến trúc |
| Cự Đà | Thanh Oai | Nhà cổ Pháp – Việt ven sông, tương | 1 – 2 giờ | Chụp ảnh kiến trúc |
| Ước Lễ | Thanh Oai | Cổng làng cổ, giò chả | Khoảng 1 giờ | Ghép với Cự Đà |
| Làng Cựu | Phú Xuyên | Biệt thự kiểu Âu đầu thế kỷ XX | 1 – 2 giờ | Người thích kiến trúc lạ |
| Bát Tràng | Gia Lâm | Gốm, lò nung, ngõ gạch | Nửa ngày | Gia đình có trẻ nhỏ |
Nếu chỉ có một ngày và muốn một nơi thật sự là làng cổ, hãy chọn Đường Lâm. Nếu chỉ có nửa ngày, Bát Tràng hoặc cặp Cự Đà – Ước Lễ hợp lý hơn vì gần.
Đi làng cổ quanh Hà Nội: vài điều nên nhớ
Các làng này đều là nơi dân đang sống, nhiều nhà cổ do gia đình tự giữ gìn bằng tiền riêng. Để chuyến đi trọn vẹn và không phiền ai:
- Một số nhà cổ ở Đường Lâm mở cửa đón khách và có thu phí nhỏ hoặc mong khách mua sản phẩm của gia đình. Nhà không mở thì đừng gõ cửa xin vào.
- Đình, chùa là nơi sinh hoạt cộng đồng; ăn mặc kín đáo, không leo lên bệ, không chụp trong điện khi có biển cấm.
- Mùa mưa, ngõ đá ong và gạch cũ rất trơn, nên đi giày có đế bám.
- Đi xe máy thì gửi xe đúng chỗ ở đầu làng; xe chạy trong ngõ nhỏ vừa ồn vừa nguy hiểm cho trẻ con trong làng.
- Các làng cổ quanh Hà Nội đẹp nhất vào mùa thu và đầu đông, khi trời khô, nắng nhẹ. Mùa hè nên đi rất sớm.
Những làng này không có cảnh hùng vĩ để chụp một tấm là xong. Cái đáng giá là đi chậm, nói chuyện với người làng, ăn một bữa cơm quê, và hiểu vì sao làng còn đứng được giữa một thành phố đang lớn nhanh.
Nhìn gì ở Đường Lâm cho hiểu một làng đá ong
Cổng làng Mông Phụ. Cổng làng có mái, xây bằng gạch và đá ong, là cổng làng cổ tiêu biểu nhất còn lại của Đường Lâm, thường được chọn làm hình ảnh đại diện cho cả làng. Đứng ở cổng nhìn vào sẽ thấy cây đa, giếng và lối dẫn tới đình, đúng bố cục cổng – đa – giếng – đình của làng Bắc Bộ.
Đình Mông Phụ. Ngôi đình lớn ở trung tâm, có sân rộng, mái cong, bên trong là hệ cột gỗ và những mảng chạm khắc. Đình là nơi làng họp việc và mở hội; ngày thường khá vắng, ngồi nghỉ ở hiên đình là một cách nhìn nhịp làng.
Ngõ và tường đá ong. Đá ong được cắt thành khối, xếp khan hoặc trát vữa vôi, thành tường nhà, tường ngõ cao quá đầu người. Ngõ nhỏ được bố trí theo hình xương cá, từ trục chính toả vào các xóm. Mỗi ngõ có cổng nhỏ, có ngõ còn cổng xóm. Đi trong ngõ buổi chiều, ánh nắng xiên làm màu đá ong ấm hơn hẳn.
Nhà cổ. Nhiều ngôi nhà ba gian, năm gian có tuổi đời trên trăm năm, khung gỗ lim, mít, tường đá ong, sân gạch, cổng có mái. Trong nhà thường có bàn thờ ở gian giữa, hoành phi câu đối. Một số nhà mở cửa cho khách vào xem, chủ nhà kể chuyện dòng họ, cách giữ ngôi nhà qua bao đời.
Giếng làng. Đường Lâm có nhiều giếng cổ, miệng giếng xây đá ong, thành giếng mòn vết dây gàu. Ngày trước giếng là nguồn nước chung và chỗ gặp gỡ của người làng mỗi sáng sớm, chiều tối. Nhiều giếng nay không còn dùng để lấy nước ăn, nhưng vẫn được giữ như một phần ký ức chung, xin đừng ném rác hay đồ vật xuống giếng.
Chùa Mía và lăng Ngô Quyền. Hai điểm ở rìa làng cổ, nên đi bằng xe đạp hoặc xe máy. Chùa Mía có nhiều pho tượng cổ; lăng Ngô Quyền và đền thờ Phùng Hưng gắn với hai vị vua sinh ra trên đất này.
Đi chậm để thấy. Một vòng xe đạp quanh làng chỉ mất chưa đầy một giờ, nhưng người đi vội sẽ chỉ thấy tường đá ong và cổng làng. Dừng lại ở một sân nhà đang phơi thóc, một góc bếp đang làm tương, một hàng chè lam vừa ra lò, mới thấy làng đang sống chứ không chỉ là di tích.
Câu hỏi thường gặp
Làng cổ Đường Lâm cách Hà Nội bao xa?
Đường Lâm thuộc vùng Sơn Tây cũ, cách trung tâm Hà Nội khoảng 45 km theo đường bộ. Đi ô tô hoặc xe máy thường mất hơn một giờ, có thể lâu hơn vào giờ cao điểm ở cửa ngõ phía tây thành phố.
Vào làng cổ Đường Lâm có mất vé không?
Làng có thu vé tham quan tại cổng làng theo quy định của ban quản lý di tích, một số nhà cổ còn thu phí riêng khi khách vào xem. Mức vé có thể điều chỉnh theo thời kỳ, nên xem thông báo tại chỗ khi đến.
Đường Lâm có homestay để ngủ lại không?
Có. Một số gia đình trong làng mở homestay trong nhà cổ hoặc nhà mới xây theo dáng cũ, có nấu cơm cho khách. Ngủ lại một đêm giúp bạn thấy làng lúc yên nhất, buổi tối và sáng sớm khi khách đi trong ngày đã về.
Đặc sản Đường Lâm nên mua là gì?
Những món hay được nhắc là tương Đường Lâm, chè lam, kẹo dồi lạc và gà Mía. Nên mua tại nhà làm trong làng hoặc quầy của người địa phương, hỏi rõ ngày làm để chọn đồ mới, nhất là tương và chè lam.
Cự Đà và Ước Lễ có đi chung được không?
Được. Hai làng đều ở vùng Thanh Oai cũ, gần nhau, có thể đi trong một buổi sáng. Cự Đà nên dành một đến hai giờ để xem nhà cổ ven sông, Ước Lễ khoảng một giờ để xem cổng làng và mua giò chả.
Mùa nào đi làng cổ quanh Hà Nội đẹp nhất?
Mùa thu và đầu đông, khoảng tháng 9 đến tháng 12, trời khô, nắng nhẹ, rất hợp đi bộ và chụp ảnh. Mùa xuân có lễ hội làng nhưng hay mưa phùn, ngõ trơn. Mùa hè nóng, nên đi thật sớm và nghỉ trưa.