Homestay vùng cao đúng nghĩa là ngủ trong nhà của một gia đình người dân tộc ở bản, thường là nhà sàn gỗ (người Thái, Tày, Mường) hoặc nhà trình tường đất (người Hà Nhì, H'Mông), ăn cơm cùng chủ nhà và theo nếp sinh hoạt của họ. Trước khi đặt, cần hỏi rõ bốn điều: ngủ phòng riêng hay ngủ chung trên sàn, nhà vệ sinh ở trong hay ở ngoài, nước nóng và chăn ấm có đủ cho mùa đông không, và bữa ăn có tính sẵn hay phải báo trước.
Chữ "homestay" ở Việt Nam bây giờ bị dùng cho đủ thứ, từ một căn nhà sàn ba thế hệ ở Mai Châu (Phú Thọ, trước thuộc Hòa Bình) tới một dãy phòng bê tông mới xây cạnh đường lớn. Hai kiểu này cho trải nghiệm khác hẳn nhau, và phần lớn những lời phàn nàn "homestay không như ảnh" đến từ việc khách tưởng mình đặt kiểu này mà thực ra là kiểu kia. Bài này giúp bạn đọc ra mình đang đặt cái gì, chọn kiểu nhà hợp mùa và hợp sức, và ở sao cho chủ nhà vẫn muốn đón khách sau mình.
Ba kiểu "homestay" bạn sẽ gặp trên mạng
Ở cùng nhà với gia đình chủ. Đây là nghĩa gốc. Khách ngủ trên gian sàn hoặc gác của chính ngôi nhà gia đình đang ở, thường là một dãy đệm có màn, ngăn với nhau bằng rèm vải. Bữa tối ăn quanh mâm với chủ nhà. Riêng tư ít, nhưng đây là kiểu cho bạn thấy đời sống trong bản rõ nhất. Hay gặp ở các bản ven hồ Ba Bể (Thái Nguyên, trước thuộc Bắc Kạn), bản Lác ở Mai Châu, các bản Thái ở Pù Luông (Thanh Hóa).
Nhà riêng cho khách trong khuôn viên nhà chủ. Gia đình dựng thêm một ngôi nhà sàn hoặc vài gian nhà gỗ cạnh nhà mình, chia phòng có cửa, có nhà tắm riêng. Bạn vẫn ở trong bản, vẫn ăn cơm chủ nấu, nhưng ngủ yên hơn. Đây là kiểu phổ biến nhất hiện nay ở các bản đã quen đón khách và hợp với phần đông gia đình có trẻ nhỏ.
Nhà nghỉ, khách sạn nhỏ mang tên homestay. Phòng bê tông, giường đệm, điều hoà, lễ tân; chủ có khi không phải người trong bản. Không có gì sai, chỉ là bạn đang ở nhà nghỉ chứ không ở nhà dân. Nếu thứ bạn cần là tắm nước nóng ổn định và ngủ kín cửa thì đây lại là lựa chọn hợp lý.
Cách nhận ra. Nhìn ảnh phòng ngủ: dãy đệm trải trên sàn gỗ, màn treo, cột nhà lộ ra là kiểu thứ nhất; phòng có cửa riêng nhưng vách gỗ và mái lá hay ngói là kiểu thứ hai; tường sơn, rèm cửa sổ, tủ gỗ công nghiệp là kiểu thứ ba. Đọc thêm mô tả "dorm", "phòng chung", "phòng riêng" và hỏi thẳng chủ nếu ảnh không rõ.
Nhà sàn, nhà trình tường, nhà gỗ: ngủ thế nào, hợp mùa nào
Kiểu nhà gắn với tộc người và độ cao, nên nó quyết định luôn chuyện nóng lạnh và riêng tư. Bảng dưới là những nét chung, từng nhà cụ thể vẫn khác nhau.
| Kiểu nhà | Thường gặp ở | Ngủ thế nào | Mùa hè | Mùa đông | Hợp với ai |
|---|---|---|---|---|---|
| Nhà sàn gỗ của người Thái, Tày, Mường | Mai Châu, Pù Luông, Ba Bể, Mộc Châu, Lâm Bình | Đệm trên sàn, màn, gian chung hoặc ngăn rèm | Mát, gió lùa qua sàn | Lạnh nếu vách thưa, cần chăn dày | Người thích không khí bản, nhóm bạn, gia đình đã quen ngủ đệm |
| Nhà trình tường đất của người Hà Nhì, H'Mông | Y Tý (Lào Cai), vùng Lô Lô Chải và Đồng Văn (Tuyên Quang, trước thuộc Hà Giang) | Gác hoặc gian riêng, ít cửa sổ | Mát, tường đất dày | Ấm hơn nhà sàn nhờ tường dày | Người đi mùa lạnh, săn mây, chịu được phòng tối |
| Nhà gỗ, nhà lá mới dựng cho khách | Hầu hết các điểm du lịch vùng núi | Phòng riêng, giường hoặc đệm cao | Tuỳ hướng nắng | Tuỳ vách và sưởi | Gia đình có trẻ nhỏ, người cần riêng tư |
Một chi tiết hay bị bỏ qua là độ cao. Cùng tháng Mười Hai, đêm ở Mai Châu thường dễ chịu hơn hẳn đêm ở Y Tý hay Đồng Văn, nơi có năm nhiệt độ xuống gần mức đóng băng. Đặt nhà trình tường ở vùng cao vào mùa đông là chọn đúng; đặt nhà sàn vách thưa ở đó mà không hỏi chuyện chăn và sưởi là tự chuốc một đêm mất ngủ.
Đọc mô tả và hỏi chủ nhà trước khi chốt
Phần lớn homestay vùng cao nhận khách qua mạng xã hội hoặc nền tảng đặt phòng, mô tả thường ngắn và ảnh được chọn vào lúc đẹp nhất. Đừng ngại hỏi lại; chủ nhà quen đón khách sẽ trả lời rõ, chủ trả lời vòng vo là một tín hiệu đáng để ý. Câu hỏi nên cụ thể đến mức chỉ có một cách trả lời: "Nhà vệ sinh ở trong nhà hay ở nhà riêng ngoài sân?", "Nước nóng là bình điện hay năng lượng mặt trời, trời âm u có nóng không?", "Phòng có cửa khoá được không hay ngăn bằng rèm?".
Chuyện nước nóng đáng hỏi riêng. Nhiều nhà ở vùng cao dùng máy nước nóng năng lượng mặt trời; những ngày mù sương kéo dài, nước chỉ âm ấm, mà đó lại đúng là mùa nhiều người lên săn mây. Nhà có thêm bình điện hoặc bếp đun nước tắm thì đỡ hơn. Chăn cũng vậy: hỏi nhà có chăn bông dày hay đệm điện không, đi nhóm đông thì hỏi đủ cho từng người không.
Đường vào cũng phải hỏi. Có bản xe ô tô vào tận sân, có bản phải gửi xe ở đường lớn rồi đi bộ xuống dốc mười lăm phút, mùa mưa đường đất trơn. Với người mang vali lớn, người lớn tuổi hay trẻ nhỏ, chi tiết này quan trọng hơn ảnh phòng đẹp. Cuối cùng, hỏi giờ chủ nhà đi ngủ và giờ khoá cửa, vì nếp sinh hoạt ở bản thường bắt đầu và kết thúc sớm hơn ở phố.
Đánh giá của khách trước cũng giúp được nhiều, miễn là đọc đúng chỗ. Bỏ qua những câu khen chung chung, tìm những câu tả chuyện cụ thể: đêm có lạnh không, nước nóng có đủ cho cả nhóm không, chủ nhà có nói được tiếng phổ thông dễ hiểu không, đường vào có khó không. Một đánh giá ba sao kể kỹ thường có ích hơn mười đánh giá năm sao chỉ có một chữ "tuyệt".
Ăn cùng chủ nhà: báo trước, ăn theo mâm và chuyện mời rượu
Ở homestay đúng nghĩa, bữa tối thường do chủ nhà nấu bằng những thứ có trong vườn, trong chuồng và ngoài chợ phiên. Vì vậy cần báo số người và giờ về từ trước, nhất là khi bạn đi chơi cả ngày. Chủ nhà phải mua thêm thức ăn, có khi phải đi xa; khách về muộn hai tiếng mà không báo là cả nhà ngồi chờ. Ai ăn chay, dị ứng hải sản, không ăn được cay hay không ăn được nội tạng thì nói ngay khi đặt chứ đừng đợi lúc mâm cơm đã dọn ra.
Bữa ăn thường dọn theo mâm chung, ngồi quanh trên sàn. Cách lịch sự là chờ chủ nhà mời, gắp vừa phải, ăn hết phần mình lấy. Món ăn mỗi vùng mỗi khác, nhưng ở góc người ở trọ, điều quan trọng hơn là ăn cùng nhịp với gia đình, không chê trước mặt, không quay phim cả mâm cơm khi chưa hỏi.
Rượu là chuyện nhiều khách lúng túng. Ở nhiều bản, mời rượu là cách tiếp khách, nhưng chủ nhà quen đón khách hiểu rằng không phải ai cũng uống. Cách từ chối nhẹ nhàng là nhận chén, nâng lên cảm ơn, nhấp môi hoặc nói rõ mình không uống được vì sức khoẻ hay vì sáng sớm còn đi đường. Đừng uống quá sức chỉ vì ngại; người say ở homestay vùng núi, nơi cầu thang gỗ dốc và trạm y tế xa, là chuyện không vui cho cả hai bên.
Phép tắc trong nhà: những điều chủ nhà mong khách giữ
Mỗi tộc người, thậm chí mỗi bản, có kiêng kỵ riêng và không ai thuộc hết được. Nhưng có một số điều gần như ở đâu cũng đúng, và giữ được những điều này đã đủ để chủ nhà thấy bạn tôn trọng họ.
- Cởi giày dép trước khi lên sàn hoặc vào gian chính. Sàn nhà là nơi ngồi ăn, ngồi chơi, ngủ; mang giày lên là làm bẩn chỗ người ta ngồi.
- Không ngồi, không để đồ, không chĩa chân vào góc thờ cúng và bếp lửa. Góc thờ thường ở gian giữa hoặc gian trong; bếp là nơi nhiều gia đình coi trọng. Không biết thì hỏi chủ nhà chỗ nào được để ba lô.
- Không tự tiện vào buồng riêng của gia đình. Nhà sàn mở, nhưng có những gian chỉ người nhà vào.
- Giữ yên lặng sau giờ chủ đi ngủ. Vách gỗ và rèm không cách âm; loa bluetooth, nói to qua điện thoại lúc khuya ảnh hưởng cả nhà và cả hàng xóm.
- Xin phép trước khi chụp người, nhất là người già và trẻ nhỏ. Không chụp trong buồng, không chụp lúc người ta đang làm lễ.
- Không cho trẻ em kẹo hay tiền lẻ. Việc này tạo thói quen xin khách và làm hỏng chuyện học hành của các em; muốn giúp thì mua đồ ở chợ phiên, trả đúng giá cho người bán, hoặc hỏi chủ nhà cách góp cho trường bản.
- Mang rác về nơi có chỗ thu gom. Nhiều bản chưa có xe rác; vỏ chai nhựa, túi nilon khách bỏ lại thường bị đốt hoặc vứt xuống suối.
Nếu lỡ làm sai, cứ xin lỗi và hỏi lại. Chủ nhà đón khách lâu năm thường dễ tính với người lạ, điều làm họ mệt là khách coi nhà mình như khách sạn.
Danh sách kiểm tra trước khi đặt một homestay vùng cao
Dùng danh sách này khi đã chọn được vài nơi ưng mắt. Nó không thay được linh cảm của bạn khi đọc tin nhắn chủ nhà, nhưng giúp không bỏ sót những thứ hay gây hỏng chuyến.
- Xác định kiểu ở: ngủ chung trên sàn, phòng riêng trong nhà sàn, hay nhà riêng cho khách. Ghi rõ trong tin nhắn đặt phòng.
- Hỏi nhà vệ sinh, nước nóng, chăn, sưởi theo đúng tháng mình đi, đặc biệt từ tháng Mười Một tới tháng Hai ở vùng núi phía Bắc.
- Hỏi đường vào: xe gì vào được, có phải đi bộ không, mùa mưa đường thế nào, chỗ gửi xe máy hay ô tô.
- Thống nhất bữa ăn: có tính sẵn trong giá không, cần báo trước bao lâu, có món chay hay món cho trẻ nhỏ không.
- Hỏi sóng điện thoại và điện: có những bản sóng yếu, mất điện khi giông; nên mang sạc dự phòng và đèn pin.
- Hỏi chính sách huỷ khi thời tiết xấu: mưa lũ, sạt lở có thể làm đường vào bản bị chặn, thoả thuận trước để không ai thiệt.
- Chuẩn bị giấy tờ tùy thân để chủ nhà thông báo lưu trú với công an xã, như quy định chung cho mọi nơi ở qua đêm.
Câu hỏi thường gặp
Ở homestay ngủ chung trên sàn có an toàn với đồ đạc không?
Phần lớn các bản quen đón khách khá an toàn, nhưng gian ngủ chung là chỗ nhiều người qua lại. Nên để tiền, giấy tờ và điện thoại trong túi nhỏ mang theo người hoặc để sát gối, ba lô lớn đặt ở góc chủ nhà chỉ. Nếu mang máy ảnh hay máy tính đắt tiền, hỏi chủ nhà có chỗ cất riêng không.
Đi với trẻ nhỏ có nên chọn nhà sàn ngủ chung không?
Được, nhiều trẻ rất thích, nhưng cần để ý cầu thang gỗ dốc, sàn có khe hở và mép sàn không có lan can cao. Với trẻ dưới năm tuổi, nhà riêng cho khách trong khuôn viên nhà chủ thường dễ trông hơn. Hỏi trước chủ nhà về chỗ ngủ, đệm dư và giờ sinh hoạt để bé ngủ đủ giấc.
Homestay vùng cao có nhận khách đi một mình không?
Hầu hết nhận, và ở nhà sàn ngủ chung là cách đi một mình đỡ cô đơn nhất vì hay gặp khách khác. Người đi một mình, nhất là nữ, nên chọn nơi có nhiều đánh giá của khách đi một mình, báo lịch trình cho người thân, và hỏi chủ nhà về đường đi bộ buổi tối trong bản trước khi ra ngoài.
Mùa nào ở homestay vùng núi phía Bắc dễ chịu nhất?
Thường là mùa thu và đầu đông, từ khoảng tháng Chín đến tháng Mười Một, trời khô, đêm se lạnh, đường ít sạt. Mùa hè mát hơn đồng bằng nhưng hay mưa giông chiều. Giữa đông ở vùng rất cao thì lạnh sâu, chỉ nên ở nhà có chăn dày và sưởi. Thời tiết mỗi năm mỗi khác nên xem dự báo địa phương trước khi đi.
Có nên trả thêm tiền cho chủ nhà ngoài giá phòng không?
Không bắt buộc. Cách cảm ơn tốt nhất là ở đúng phép tắc, trả đủ những gì đã thoả thuận, mua đặc sản hay đồ thủ công của chính gia đình nếu bạn thích, và viết đánh giá trung thực. Nếu muốn gửi thêm, đưa trực tiếp cho chủ nhà kèm lời cảm ơn, không đưa cho trẻ em trong nhà.
Homestay ven hồ ở Tây Nguyên có giống homestay bản ở Tây Bắc không?
Khác khá nhiều. Quanh những hồ như Tà Đùng ở Lâm Đồng, nhiều nơi là nhà gỗ hay bungalow mới dựng trên đồi nhìn xuống hồ, chủ thường là người kinh doanh lưu trú, ít khi là nhà ở của một gia đình bản địa. Trải nghiệm thiên về cảnh và sự yên tĩnh hơn là ở cùng gia đình, nên đọc mô tả theo đúng kiểu đó.