Ở Việt Nam, khách thường có thể thấy thú hoang dã ngoài tự nhiên ở vài nơi khá chắc chắn: voọc chà vá chân nâu trên bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), voọc mông trắng ở đầm Vân Long (Ninh Bình), vượn, bò tót, hươu nai và cá sấu ở Cát Tiên (Đồng Nai). Với chim, nơi dễ đi nhất là các vùng đất ngập nước ven biển và đồng bằng như Xuân Thuỷ (Ninh Bình, trước thuộc Nam Định) và Tràm Chim (Đồng Tháp), cùng rừng núi cao như Bidoup – Núi Bà (Lâm Đồng) cho người tìm chim rừng.
Điều cần nói thẳng ngay từ đầu: xem thú hoang dã không giống vườn thú. Bạn có thể đi cả buổi mà chỉ nghe tiếng, hoặc thấy một bóng đen thoáng qua tán cây. Cơ hội tăng mạnh khi đi đúng mùa, đúng giờ (sáng sớm và chiều muộn), đi cùng người dẫn đường của vườn và biết giữ im lặng. Bài này xếp các điểm theo thứ bạn muốn thấy, kèm mùa và cách xem cho đúng mực.
Muốn thấy gì thì đi đâu
Bảng dưới đây là các điểm phổ biến, dễ tiếp cận với khách tự đi. Khả năng thấy chỉ là ước lượng chung, phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết, giờ đi và vận may:
| Muốn thấy | Nơi nên đi | Thời điểm thường hợp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Voọc chà vá chân nâu | Bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng | Quanh năm, sáng sớm và chiều | Gần thành phố, đi nửa ngày được |
| Voọc mông trắng | Đầm Vân Long, Ninh Bình | Quanh năm, mùa khô dễ đi thuyền hơn | Xem từ thuyền, nhìn lên vách đá |
| Vượn, bò tót, hươu nai, cá sấu | Vườn quốc gia Cát Tiên, Đồng Nai | Mùa khô, khoảng tháng 12 – 4 | Xem thú đêm bằng xe có đèn |
| Chim di cư, chim nước | Xuân Thuỷ (Ninh Bình), Tràm Chim (Đồng Tháp) | Khoảng tháng 10 – 4 | Cần ống nhòm, đi lúc triều và giờ phù hợp |
| Chim rừng, chim đặc hữu | Bidoup – Núi Bà (Lâm Đồng), Cúc Phương (Ninh Bình) | Mùa khô, sáng sớm | Nên đi cùng người dẫn đường chuyên chim |
| Voọc Cát Bà | Quần đảo Cát Bà, Hải Phòng | Chỉ qua chương trình bảo tồn, rất khó thấy | Loài cực kỳ nguy cấp, không tự tìm |
Một số loài nổi tiếng gắn với các vườn quốc gia, như sếu đầu đỏ ở Tràm Chim, những năm gần đây rất hiếm khi xuất hiện. Đừng đặt cả chuyến đi vào một loài duy nhất; hãy đến để xem cả hệ sinh thái, thấy loài mình mong là phần thưởng thêm.
Linh trưởng: nơi dễ thấy nhất ở Việt Nam
Việt Nam là một trong những nơi có nhiều loài linh trưởng nhất châu Á, nhiều loài chỉ có ở Đông Dương. Với khách du lịch, Sơn Trà là nơi dễ nhất: voọc chà vá chân nâu, loài voọc có bộ lông nhiều màu, sống ngay trên bán đảo sát thành phố Đà Nẵng. Đi sáng sớm theo các cung đường trên bán đảo, dừng ở chỗ rừng rậm, nhìn kỹ lên tán cây, nhiều người đã thấy cả đàn đang ăn lá. Đừng dừng xe giữa đường cua hay cho voọc ăn: thức ăn của người làm chúng bệnh và quen lại gần đường, dễ bị xe cán.
Đầm Vân Long ở Ninh Bình là khu bảo tồn đất ngập nước giữa núi đá vôi, nơi có quần thể voọc mông trắng. Khách đi thuyền nan trên đầm, người chèo đưa đến gần những vách đá voọc hay xuất hiện; lặng im và mang ống nhòm sẽ có cơ hội thấy những đốm trắng trên vách. Đây cũng là chỗ yên tĩnh hơn hẳn các bến thuyền đông khách khác của Ninh Bình.
Ở Cúc Phương, Trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp cho khách thấy tận mắt nhiều loài voọc, vượn, cu li đang được chăm sóc và phục hồi. Đây không phải thú hoang ngoài tự nhiên, nhưng là cách tốt để hiểu các loài trước khi đi rừng, và là nơi trẻ em học được nhiều nhất. Ở Cát Tiên, nhiều người đi bộ sáng sớm để nghe tiếng hót của vượn đen má vàng vang trong rừng — tiếng vượn đôi khi là thứ duy nhất bạn “thấy”, nhưng đáng nhớ không kém.
Xem chim: đất ngập nước, đồng bằng và rừng núi
Vườn quốc gia Xuân Thuỷ ở cửa sông Hồng, trước thuộc Nam Định nay thuộc Ninh Bình, là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam, được công nhận năm 1989. Mùa chim di cư, khoảng từ tháng 10 tới tháng 4 năm sau, bãi bồi và rừng ngập mặn ở đây có những đàn chim nước lớn dừng chân trên đường bay; người mê chim đến tìm cả những loài quý hiếm như cò thìa. Muốn xem đúng lúc, hãy hỏi giờ triều: chim tụ tập kiếm ăn trên bãi khi nước rút.
Vườn quốc gia Tràm Chim ở Đồng Tháp là vùng đồng cỏ ngập nước còn sót lại của Đồng Tháp Mười. Khách đi xuồng qua rừng tràm, kênh rạch, ngắm cò, diệc, le le, chim nước tụ về từng đàn, nhất là lúc chiều muộn. Mùa nước nổi cho cảnh mênh mông; mùa khô nước rút, chim tập trung kiếm ăn quanh các vùng trũng còn nước nên dễ thấy hơn.
Người tìm chim rừng thường lên Bidoup – Núi Bà trên cao nguyên Lâm Viên, Lâm Đồng, nơi có nhiều loài chim chỉ có ở vùng núi Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Những loài này nhút nhát, sống dưới tán rừng rậm, gần như không thể tự tìm nếu không đi cùng người dẫn đường quen tiếng chim. Cúc Phương và Cát Tiên cũng là hai điểm ngắm chim rừng nổi tiếng, đi được kết hợp với xem linh trưởng. Một mẹo cho người mới: tải một ứng dụng nhận dạng tiếng chim hoặc mang sách tra cứu chim Đông Nam Á, ghi lại những gì nghe được — buổi sáng đầu tiên có thể chỉ thấy vài loài nhưng nghe được hàng chục.
Mùa và giờ: hai thứ quyết định bạn thấy gì
Mùa khô cho phần lớn các vườn phía Nam và Tây Nguyên. Khoảng tháng 12 đến tháng 4, nước rút, thú phải tìm về các bàu, suối còn nước; đường rừng khô, ít vắt; xe xem thú đêm chạy được. Cát Tiên mùa này là dễ thấy thú nhất.
Mùa đông cho chim di cư ở miền Bắc. Khoảng tháng 10 đến tháng 4 là lúc các đàn chim từ phương bắc bay xuống trú đông và dừng chân ở vùng cửa sông như Xuân Thuỷ. Trời lạnh, gió biển; cần áo ấm, mũ và ống nhòm.
Sáng sớm và chiều muộn là giờ vàng. Phần lớn chim và thú hoạt động mạnh nhất từ lúc trời hửng tới khoảng tám, chín giờ sáng, rồi lại từ giữa chiều tới chạng vạng. Giữa trưa, rừng gần như im lặng; đó là lúc nghỉ ngơi, không phải lúc đi tìm thú.
Ban đêm cho thú ăn đêm. Cu li, cầy, nai, chồn bay chỉ hoạt động khi trời tối. Ở các vườn có tour xem thú đêm, khách đi xe hoặc đi bộ cùng kiểm lâm, soi đèn tìm ánh mắt thú phản chiếu; tự đi đêm trong rừng thì không nên.
Mưa lớn và ngày lễ làm giảm cơ hội. Mưa to khiến thú trú kỹ, đường rừng trơn; ngày lễ đông người, tiếng ồn đẩy thú vào sâu. Nếu muốn thấy thú, chọn ngày thường và tránh đợt mưa kéo dài.
Xem thú hoang dã cho đúng mực
Du lịch xem thú chỉ có ý nghĩa khi nó không làm hại chính những con thú bạn đến xem. Vài nguyên tắc mà các vườn quốc gia và nhóm bảo tồn đều nhấn mạnh:
- Giữ khoảng cách; nếu con vật đổi hướng, ngừng ăn hay nhìn chằm chằm về phía bạn, bạn đang ở quá gần.
- Không cho thú ăn, không gọi, huýt sáo hay ném gì để chúng quay lại nhìn ống kính.
- Không bật đèn flash vào thú, nhất là thú đêm; khi xem đêm, chỉ soi đèn lướt qua rồi hạ xuống.
- Nói nhỏ, mặc quần áo màu trầm, tắt chuông điện thoại; đi thành nhóm nhỏ thay vì đoàn đông.
- Không bay flycam trong vườn quốc gia, khu bảo tồn khi chưa được phép; tiếng cánh quạt làm chim hoảng bỏ tổ.
- Không mua, không chụp ảnh với thú hoang bị nuôi nhốt làm cảnh ở quán xá, không ăn thịt thú rừng; đó là nguồn cầu nuôi sống nạn săn bắt.
- Đi theo lối mòn và quy định của vườn, không tự vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt để “săn” loài hiếm.
Nếu thấy thú bị bẫy, bị nuôi nhốt trái phép hoặc rao bán, hãy báo cho kiểm lâm hay ban quản lý vườn nơi bạn đang ở. Người đi rừng là tai mắt quan trọng của công tác bảo tồn.
Những nơi khác cho người đã đi hết các điểm quen
Khi đã đi Sơn Trà, Vân Long, Cát Tiên hay Xuân Thuỷ, người mê thiên nhiên thường tìm tới những vùng rừng xa hơn, ít khách hơn. Ở Bắc Trung Bộ có vườn quốc gia Pù Mát (Nghệ An), rừng rộng chạy dọc biên giới, có suối và thác trong vùng đệm cho khách đi trong ngày. Ở Tây Nguyên có Kon Ka Kinh (Gia Lai), rừng núi cao được biết đến với các loài linh trưởng và chim. Ở miền Tây có U Minh Thượng (An Giang, trước thuộc Kiên Giang) với rừng tràm trên đất than bùn, và Mũi Cà Mau (Cà Mau) với rừng ngập mặn ở cực nam đất nước, nơi chim nước kiếm ăn trên bãi bồi khi nước ròng.
Những nơi này hạ tầng du lịch đơn giản hơn, đường xa, thông tin cập nhật ít. Trước khi đi, nên liên hệ trực tiếp ban quản lý vườn hoặc trung tâm du khách để hỏi tuyến nào đang mở, có cần đăng ký hay xin phép trước, có người dẫn đường không. Thời gian ở lại ít nhất hai ngày, vì phần lớn thời gian đầu sẽ dành cho việc đi tới nơi.
Chuẩn bị và gợi ý cho người mới
Một chiếc ống nhòm tầm trung là món đầu tư đáng nhất, quan trọng hơn cả máy ảnh. Với chim nước ở bãi bồi, chim và thú thường ở xa; với chim rừng, ống nhòm giúp bạn thấy rõ màu lông trong tán lá tối. Mang thêm áo mưa, giày kín cổ, tất chống vắt nếu đi rừng mùa mưa, nước uống và đồ ăn nhẹ không có tiếng sột soạt. Chụp ảnh thú hoang cần ống kính dài; với điện thoại, hãy chấp nhận chủ yếu là ảnh cảnh và tận hưởng việc quan sát.
Người mới nên bắt đầu ở nơi dễ trước: nửa ngày ở Sơn Trà, một buổi thuyền ở Vân Long, hay một ngày ở Trung tâm cứu hộ linh trưởng tại Cúc Phương. Khi đã quen với nhịp chờ đợi và im lặng, hãy dành hai ba ngày cho Cát Tiên hoặc một chuyến ngắm chim mùa đông ở Xuân Thuỷ. Thuê người dẫn đường của vườn không chỉ tăng cơ hội thấy thú mà còn góp phần trực tiếp cho sinh kế người làm bảo tồn.
Cuối cùng, hãy ghi chép. Một cuốn sổ nhỏ ghi ngày, nơi, giờ và những loài thấy hoặc nghe được biến mỗi chuyến đi thành một hành trình dài, và nhiều nhóm yêu chim ở Việt Nam đang dùng chính những ghi chép như vậy để theo dõi sự thay đổi của các loài qua từng năm.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam nơi nào dễ thấy voọc ngoài tự nhiên nhất?
Bán đảo Sơn Trà ở Đà Nẵng là nơi dễ nhất với voọc chà vá chân nâu, đi sáng sớm theo các cung đường trên bán đảo. Đầm Vân Long ở Ninh Bình cho cơ hội thấy voọc mông trắng trên vách đá khi đi thuyền. Cả hai đều không đảm bảo, cần kiên nhẫn.
Xem chim di cư ở Xuân Thuỷ vào tháng mấy?
Mùa chim di cư thường kéo dài khoảng từ tháng 10 tới tháng 4 năm sau, nhiều nhất vào giữa mùa đông. Nên hỏi giờ triều trước khi đi, vì chim tụ tập kiếm ăn trên bãi bồi khi nước rút, và mang theo ống nhòm, áo ấm.
Có cần thuê người dẫn đường khi xem chim, xem thú không?
Với các điểm dễ như Sơn Trà hay Vân Long, bạn có thể tự đi hoặc đi cùng người chèo thuyền. Với chim rừng ở Bidoup – Núi Bà, Cát Tiên hay tour xem thú đêm, người dẫn đường của vườn gần như là điều kiện để thấy được gì đó và để đi đúng quy định.
Đi xem thú hoang dã có an toàn cho trẻ em không?
Phần lớn các hoạt động như đi thuyền ở Vân Long, xem linh trưởng ở trung tâm cứu hộ Cúc Phương hay đi bộ tuyến ngắn đều hợp với trẻ em. Cần giữ trẻ yên lặng, không chạy, không chạm vào thú, và tránh tuyến rừng dài hay đi đêm với trẻ nhỏ.
Có được bay flycam để chụp chim, chụp thú trong vườn quốc gia không?
Bay flycam ở vườn quốc gia, khu bảo tồn phải theo quy định quản lý tàu bay không người lái hiện hành và được ban quản lý cho phép. Ngay cả khi được phép, tiếng cánh quạt dễ làm chim hoảng sợ, bỏ tổ, nên nhiều nơi hạn chế chặt.
Sếu đầu đỏ ở Tràm Chim còn xem được không?
Sếu đầu đỏ từng là biểu tượng của Tràm Chim nhưng những năm gần đây rất hiếm khi xuất hiện, có năm không thấy. Đến Tràm Chim nên đặt kỳ vọng vào cảnh đồng cỏ ngập nước, rừng tràm và các đàn cò, diệc, chim nước khác thay vì một loài.