Đến Cúc Phương, bạn nên dành thời gian cho ba thứ: đi bộ trong rừng nguyên sinh tới cây chò ngàn năm và các cây đăng cổ thụ, thăm các trung tâm cứu hộ linh trưởng và rùa ngay gần cổng, và vào động Người Xưa, nơi tìm thấy dấu tích người tiền sử. Một ngày đủ cho phần cơ bản; hai ngày, ngủ lại trong vườn, cho bạn thêm buổi đi đêm nghe tiếng rừng, một tuyến đi bộ dài hoặc thăm bản người Mường. Đến vào khoảng tháng 4 – 5, bạn có thể gặp mùa bướm, khi hàng đàn bướm bay dọc đường rừng.
Cúc Phương là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, thành lập năm 1962, nằm trên vùng núi đá vôi giáp ranh giữa Ninh Bình, Thanh Hoá và Phú Thọ (phần trước thuộc Hoà Bình). Từ Hà Nội đi mất khoảng hai đến ba giờ đường bộ, nên đây là điểm rừng gần thủ đô nhất mà vẫn giữ được rừng nguyên sinh thật sự. Bài này giúp bạn biết đi gì, chia thời gian ra sao và chuẩn bị những gì để không biến chuyến vào rừng thành chuyến ngồi xe.
Cúc Phương có gì khác các khu rừng gần Hà Nội
Điều làm Cúc Phương khác các khu sinh thái quanh Hà Nội là quy mô và độ nguyên vẹn của rừng. Đây là rừng nhiệt đới trên núi đá vôi, phần lớn là rừng già nhiều tầng tán, với những cây gỗ lớn có bạnh vè cao ngang người và dây leo chằng chịt. Đi vài trăm mét vào đường mòn là bạn đã ở trong bóng râm dày, nhiệt độ thấp hơn bên ngoài rõ rệt, không khí ẩm và mùi lá mục đặc trưng.
Vườn trải dài theo một thung lũng giữa hai dãy núi đá vôi, khu trung tâm nằm sâu bên trong, cách cổng một quãng khá xa. Vì vậy đi Cúc Phương phải tính thời gian di chuyển trong vườn: từ cổng vào khu trung tâm, từ trung tâm tới các tuyến đi bộ, và quay ra. Người đến muộn buổi chiều thường chỉ kịp xem khu gần cổng. Đường trong vườn hẹp, uốn theo chân núi, xe chạy chậm; đi xe máy cần cẩn thận ở những đoạn có lá ướt và rêu trên mặt đường.
Một điểm khác là Cúc Phương không chỉ để ngắm cảnh. Ở đây có các chương trình bảo tồn đã hoạt động nhiều năm, đón nhận và chăm sóc động vật bị buôn bán trái phép, nhân giống loài nguy cấp. Khách tham quan được vào xem có hướng dẫn, nghe giải thích về từng loài, và đó là cơ hội hiếm để nhìn tận mắt những loài linh trưởng mà gần như không bao giờ thấy được ngoài tự nhiên trong một chuyến đi ngắn.
Những điểm không nên bỏ qua
Cây chò ngàn năm. Đây là cây chò xanh cổ thụ được nhiều người coi là biểu tượng của Cúc Phương, thân lớn đến mức cần nhiều người ôm, nằm trên tuyến đi bộ xuyên rừng. Đường mòn có đoạn lên xuống dốc đá, bậc tự nhiên, đi về mất phần lớn một buổi. Dọc đường còn có những cây đăng cổ thụ và nhiều loài cây gỗ lớn khác có biển tên nhỏ.
Động Người Xưa. Hang nằm trên sườn núi, phải leo bậc lên cửa. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy mộ táng và công cụ của người tiền sử trong hang, cho thấy con người đã sống ở vùng núi đá vôi này từ rất sớm. Hang không lớn, không có nhiều thạch nhũ như các hang du lịch, nhưng giá trị nằm ở câu chuyện khảo cổ.
Trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp. Trung tâm được thành lập từ đầu những năm 1990, chăm sóc nhiều loài voọc, vượn, cu li, trong đó có những loài đặc hữu của Việt Nam như voọc mông trắng, voọc Cát Bà. Khách đi theo lối quy định và giờ tham quan, không cho ăn, không gõ chuồng.
Trung tâm bảo tồn rùa và khu thú ăn thịt, tê tê. Nằm gần khu cứu hộ voọc và vượn, giới thiệu các loài rùa nước ngọt và rùa núi của Việt Nam cùng các chương trình cứu hộ cầy, tê tê. Ghé nơi này giúp bạn hiểu vì sao không nên mua động vật hoang dã hay sản phẩm từ chúng. Nhiều cá thể ở đây được thu giữ từ các vụ buôn bán, có con không thể thả về tự nhiên nữa và sẽ sống cả đời trong khu chăm sóc.
Bản người Mường trong vùng. Một số tuyến đi bộ dài nối tới bản của người Mường sống trong và quanh vườn, nơi bạn thấy nhà sàn, ruộng nước nhỏ trong thung và cách người dân sống cạnh rừng đặc dụng. Đến bản nên đi cùng người dẫn đường, hỏi trước khi chụp ảnh và vào nhà, không phát kẹo hay tiền cho trẻ em.
Gợi ý lịch đi một ngày và hai ngày
Lịch dưới đây tính cho người đi từ Hà Nội hoặc trung tâm Ninh Bình bằng xe riêng. Giờ mở cửa và các tuyến có thể thay đổi theo mùa, nên hỏi trung tâm du khách khi đến:
| Buổi | Đi một ngày | Đi hai ngày |
|---|---|---|
| Sáng ngày 1 | Đến sớm, thăm trung tâm cứu hộ linh trưởng và rùa gần cổng | Thăm các trung tâm cứu hộ, đi bộ ngắn quanh khu gần cổng |
| Trưa ngày 1 | Vào khu trung tâm, ăn trưa mang theo hoặc tại nhà ăn của vườn | Nhận phòng nhà nghỉ trong vườn, nghỉ trưa |
| Chiều ngày 1 | Đi bộ tới cây chò ngàn năm hoặc leo động Người Xưa, ra cổng trước khi tối | Leo động Người Xưa, ngắm hoàng hôn trên hồ gần cổng |
| Tối ngày 1 | Về Ninh Bình hoặc Hà Nội | Đi đêm có hướng dẫn nếu vườn tổ chức, nghe tiếng rừng và tìm côn trùng, thú nhỏ |
| Ngày 2 | — | Sáng sớm đi bộ tuyến dài tới cây chò ngàn năm, chiều thăm bản hoặc về |
Nếu chỉ chọn một hoạt động trong vườn, hãy chọn tuyến cây chò ngàn năm: đó là phần rừng sâu nhất mà khách thường có thể tự đi trên đường mòn đã được đánh dấu. Các tuyến dài hơn, xuyên rừng nhiều giờ hoặc qua đêm, bắt buộc có kiểm lâm hoặc hướng dẫn viên của vườn đi cùng.
Mùa bướm và các mùa khác trong năm
Cúc Phương nổi tiếng với mùa bướm, thường vào khoảng tháng 4 đến tháng 5. Khi đó hàng đàn bướm, nhiều nhất là bướm màu trắng và vàng, bay dọc đường từ cổng vào khu trung tâm và đậu trên bãi đất ẩm ven suối. Mật độ bướm thay đổi rõ theo năm, phụ thuộc thời tiết mùa xuân, nên đừng kỳ vọng như ảnh trên mạng; hãy coi bướm là phần thưởng thêm chứ không phải lý do duy nhất để đi.
Mùa hè, khoảng tháng 6 đến tháng 9, là mùa mưa. Rừng xanh nhất, suối có nước, nhưng đường mòn trơn và nhiều vắt. Đi mùa này cần tất chống vắt hoặc tất dài kéo cao ống quần, kiểm tra chân sau mỗi đoạn đi bộ. Bị vắt cắn thì đừng giật mạnh; rắc chút muối hoặc chờ nó tự rời ra, rửa sạch vết cắn, máu có thể chảy lâu hơn bình thường một lúc nhưng thường không đáng ngại. Mưa lớn có thể khiến một số tuyến tạm đóng.
Từ khoảng tháng 10 đến tháng 3 năm sau, trời khô và mát hơn, đường mòn dễ đi, ít vắt, rất hợp cho đi bộ đường dài. Tháng 12 và tháng 1 có những ngày lạnh, sáng sớm sương mù trong thung lũng; nhà nghỉ trong vườn đơn giản nên cần mang áo ấm. Cuối tuần và dịp lễ, nhất là dịp đầu năm, khu gần cổng đông học sinh và đoàn khách; đi ngày thường sẽ yên tĩnh hơn nhiều.
Chuẩn bị gì trước khi vào rừng Cúc Phương
Cúc Phương không phải khu vui chơi, phần lớn thời gian bạn sẽ đi bộ trong rừng ẩm. Một danh sách gọn:
- Giày đế bám đã đi quen, chịu được đá ướt và bùn; dép lê không hợp cho bất kỳ tuyến nào.
- Tất dài, quần dài để chống vắt và côn trùng, nhất là mùa mưa; thuốc chống côn trùng bôi lên giày và ống quần.
- Nước uống và đồ ăn nhẹ, vì trên đường mòn không có quầy bán; mang rác ra khỏi rừng.
- Áo mưa mỏng và túi chống nước cho điện thoại; mưa trong rừng đến nhanh.
- Đèn pin nếu ở lại đêm, vì khu trung tâm rất tối và ít đèn.
- Ống nhòm nhỏ nếu thích ngắm chim; rừng có nhiều loài chim nhưng chúng ở trên tầng tán cao.
Trong vườn quốc gia có những quy định chung cần nhớ: không hái cây, không bắt côn trùng hay bướm mang về, không đốt lửa ngoài khu cho phép, không bật nhạc to. Ở các trung tâm cứu hộ, hãy tôn trọng giờ tham quan và quy định không dùng đèn flash: thú đang trong giai đoạn phục hồi rất dễ căng thẳng. Sóng điện thoại yếu hoặc mất ở nhiều đoạn, nên báo với người nhà và trung tâm du khách về tuyến bạn đi, và quay lại trước khi trời tối.
Ghép Cúc Phương với các điểm khác
Cúc Phương rất hợp để ghép với cụm Tràng An – Tam Cốc ở Ninh Bình: một ngày đi thuyền giữa núi đá vôi, một ngày đi bộ trong rừng trên chính dạng núi đó. Hai kiểu cảnh bổ sung cho nhau, và quãng đường giữa hai nơi không quá xa. Người đi theo hướng Thanh Hoá có thể ghé vùng hang Con Moong, một di chỉ khảo cổ quan trọng ở vùng đệm phía Thanh Hoá, nơi lưu nhiều lớp dấu tích người tiền sử.
Nếu đi tiếp về phía tây bắc, đường qua vùng núi Phú Thọ (trước là Hoà Bình) sẽ dẫn tới Mai Châu và xa hơn là Pù Luông ở Thanh Hoá, hai điểm có ruộng bậc thang và bản người Thái. Một vòng Cúc Phương – Pù Luông – Mai Châu trong ba bốn ngày là lịch trình đẹp cho người thích rừng núi mà không muốn đi quá xa Hà Nội.
Dù ghép thế nào, hãy dành cho Cúc Phương ít nhất một buổi trọn vẹn trong rừng. Nhiều người ghé vội nửa giờ ở khu gần cổng rồi đi, và về kể rằng Cúc Phương “không có gì”. Một buổi sáng sớm trên tuyến cây chò, khi sương còn vướng trên tầng tán và chim bắt đầu kêu, thường để lại ấn tượng sâu hơn cả ngày chạy qua nhiều điểm. Rừng chỉ mở ra khi bạn đi chậm trên đường mòn, dừng lại nghe tiếng chim và nhìn kỹ những gốc cây đã đứng đó hàng trăm năm.
Câu hỏi thường gặp
Vườn quốc gia Cúc Phương thuộc tỉnh nào?
Cúc Phương nằm trên vùng giáp ranh của ba tỉnh Ninh Bình, Thanh Hoá và Phú Thọ (phần trước thuộc Hoà Bình). Khu trung tâm và cổng chính thường được nhắc với Ninh Bình, đi từ Hà Nội mất khoảng hai đến ba giờ đường bộ.
Đi bộ tới cây chò ngàn năm mất bao lâu?
Tuyến đi bộ tới cây chò ngàn năm thường mất phần lớn một buổi cả đi lẫn về, có đoạn lên xuống dốc đá và bậc tự nhiên. Người có thể lực bình thường đi được, nhưng nên xuất phát sớm, mang đủ nước và giày đế bám.
Mùa bướm Cúc Phương vào tháng mấy?
Mùa bướm thường rơi vào khoảng tháng 4 đến tháng 5. Mật độ bướm khác nhau theo từng năm, phụ thuộc thời tiết mùa xuân, nên hãy hỏi trung tâm du khách hoặc xem tin mới trước khi đi nếu bướm là lý do chính của chuyến đi.
Có thể ngủ lại trong vườn quốc gia Cúc Phương không?
Vườn có nhà nghỉ và khu lưu trú do ban quản lý vận hành ở khu gần cổng và khu trung tâm, tiện nghi đơn giản. Ngủ lại giúp bạn đi rừng sáng sớm và có thể tham gia đi đêm nếu vườn tổ chức; nên liên hệ đặt chỗ trước dịp cuối tuần.
Đi Cúc Phương có nhiều vắt không?
Vào mùa mưa, khoảng tháng 6 đến tháng 9, đường mòn ẩm nên có khá nhiều vắt. Mặc quần dài, tất dài kéo trùm ống quần, bôi thuốc chống côn trùng lên giày và kiểm tra chân thường xuyên. Mùa khô ít vắt hơn hẳn.
Trẻ em có nên đi Cúc Phương không?
Trẻ em rất hợp với các trung tâm cứu hộ linh trưởng, rùa và đường đi bộ ngắn quanh khu gần cổng. Tuyến dài tới cây chò ngàn năm có đoạn dốc đá, chỉ hợp với trẻ lớn đã quen đi bộ; luôn có người lớn đi kèm sát.