Pù Luông: rừng bảo tồn, ruộng bậc thang và bản Thái ở Thanh Hoá — đi thế nào

Pù Luông đáng đi vì nó gom vào một thung lũng ba thứ hiếm khi đứng cạnh nhau: rừng trên núi đá vôi còn khá nguyên, ruộng bậc thang xếp từ chân núi xuống suối, và bản người Thái, người Mường với nhà sàn, guồng nước. Đây không phải nơi “tham quan” theo kiểu mua vé vào cổng; cách đi đúng là ở lại bản hai đêm, đi bộ theo đường mòn giữa các bản, và chọn đúng một trong hai mùa lúa chín. Từ Hà Nội đi đường bộ mất khoảng bốn đến năm giờ, thường qua Mai Châu.

Về mặt pháp lý, Pù Luông là khu bảo tồn thiên nhiên chứ không phải vườn quốc gia, thành lập năm 1999, nằm ở phía tây bắc tỉnh Thanh Hoá, giáp vùng Mai Châu của tỉnh Phú Thọ mới (trước thuộc Hoà Bình). Khác biệt này quan trọng với người đi: phần lõi rừng có quy định bảo vệ chặt, còn vùng bản làng và ruộng là nơi người dân sinh sống, canh tác — khách đi qua như đi qua làng của người khác. Bài này giúp bạn chọn mùa, chia tuyến và cư xử cho phải phép.

Pù Luông khác gì Mai Châu, Mù Cang Chải

Người hay so Pù Luông với Mai Châu vì hai nơi sát nhau và cùng có bản Thái. Mai Châu đã làm du lịch từ lâu: bản gần đường lớn, nhà sàn nhiều nơi đã thành chỗ ở cho khách, đường bê tông vào tận nơi, hợp người muốn đi nhẹ một hai ngày. Pù Luông sâu hơn, đường hẹp và dốc hơn, bản nằm rải rác theo sườn thung lũng, cảm giác còn nhiều không gian và rừng hơn. Đổi lại, mọi thứ cách xa nhau, đi lại mất thời gian, và ở một số bản sóng điện thoại còn chập chờn.

So với Mù Cang Chải (Lào Cai, trước là Yên Bái) thì quy mô ruộng bậc thang ở Pù Luông nhỏ hơn, không có những sườn đồi bậc thang trải dài tít tắp. Bù lại, ruộng ở đây xen với rừng, với vách đá vôi và những rặng tre, nên khung cảnh có nhiều lớp hơn; và vì cấy hai vụ, bạn có hai cơ hội trong năm để thấy lúa chín thay vì một. Đường từ Hà Nội cũng gần hơn đáng kể, đi được trong một kỳ nghỉ cuối tuần dài.

Một cách nghĩ gọn: Mai Châu cho người lần đầu đi bản, Mù Cang Chải cho người săn ruộng bậc thang mùa vàng, Pù Luông cho người muốn đi bộ chậm giữa rừng và ruộng, ở lại vài đêm nghe tiếng guồng nước. Nếu đã đi một trong hai nơi kia, Pù Luông vẫn đáng một chuyến vì nó cho cảm giác khác hẳn.

Lịch mùa ở Pù Luông

Ruộng ở Pù Luông cấy hai vụ nên khung cảnh đổi nhiều lần trong năm. Thời điểm dưới đây chỉ là khoảng thường gặp; mỗi năm sớm muộn khác nhau theo thời tiết và lịch cấy của từng bản, nên hỏi chỗ ở trước khi đặt ngày:

Nếu chỉ đi được một lần, khoảng tháng 9 đến đầu tháng 10 là lựa chọn an toàn nhất: lúa chín, trời bớt mưa, chưa lạnh. Khoảng cuối tháng 5 cũng đẹp không kém nhưng nóng hơn. Tránh những ngày có tin áp thấp hoặc mưa lớn ở vùng núi Thanh Hoá — đường vào bản qua nhiều đoạn sườn dốc dễ sạt.

Đi Pù Luông từ Hà Nội và chia ba ngày hai đêm

Phần lớn khách đi đường bộ, bằng xe khách tới khu vực Bá Thước cũ rồi nhờ chỗ ở đón, hoặc tự lái ô tô, xe máy. Một cách chia ba ngày phổ biến, đủ chậm để không phải chạy:

1. Ngày 1 — đường vào: rời Hà Nội sáng sớm, đi qua vùng Mai Châu, dừng ăn trưa và ngắm thung lũng từ đèo. Chiều tới Pù Luông, nhận chỗ ở trong bản, đi dạo quanh ruộng gần nhà lúc hoàng hôn.
2. Ngày 2 — đi bộ giữa các bản: dành trọn ngày cho một tuyến đi bộ có người dẫn đường địa phương, qua ruộng bậc thang, rừng tre, vài bản nhỏ, nghỉ trưa ở nhà dân. Đây là phần đáng giá nhất của chuyến đi.
3. Ngày 3 — thác và đường về: buổi sáng ghé thác Hiêu hoặc một con suối gần chỗ ở, xem guồng nước; nếu trùng ngày có chợ phiên vùng thấp thì ghé. Trưa rời Pù Luông để về Hà Nội trước tối.

Người tự lái xe máy nên nhớ đường trong khu vực hẹp, dốc, có đoạn đá dăm, nhiều khúc cua không thấy đầu xe ngược chiều. Đi ban ngày, bóp còi ở cua gấp, không chạy sau mưa lớn. Nếu không quen đường núi, thuê người địa phương chở hoặc để chỗ ở đón là cách an toàn hơn. Có hai đêm là mức tối thiểu; một đêm thì gần như chỉ đủ để đến và đi.

Những điểm và tuyến thường nhắc tới

Bản Đôn và các bản vùng lõi du lịch. Đây là khu bản tập trung nhiều chỗ ở cho khách, nằm giữa ruộng bậc thang, từ đây đi bộ toả ra các bản lân cận. Tiện cho lần đầu, nhưng cuối tuần mùa lúa chín khá đông.

Thác Hiêu. Thác nhiều tầng chảy qua rừng, nước trong, có chỗ ngâm chân. Mùa khô nước ít, đá lộ ra nhiều, dễ đi; mùa mưa thác đẹp nhưng không nên xuống tắm. Đường vào có đoạn phải đi bộ.

Guồng nước trên suối. Những chiếc guồng tre đưa nước từ suối lên ruộng là hình ảnh quen thuộc của vùng này. Hãy nhớ đó là công cụ sản xuất của bà con, không trèo lên hay nghịch guồng để chụp ảnh.

Các tuyến đi bộ dài qua rừng. Có những tuyến từ nửa ngày tới hai ngày, nối các bản qua sườn núi và rừng. Tuyến dài đi vào gần vùng rừng bảo vệ, bắt buộc có người dẫn đường địa phương; hỏi chỗ ở để được giới thiệu.

Hang Kho Mường và bản người Thái phía trong. Khu vực sâu hơn, đường xa và khó hơn, có hang đá vôi và bản nằm giữa thung lũng hẹp. Hợp người đã quen đi bộ, có thêm một ngày.

Ở bản cho phải phép

Phần lớn chỗ ở tại Pù Luông là nhà sàn trong bản hoặc khu nghỉ nhỏ ven ruộng, do chính người địa phương làm. Ở nhà dân là cái hay nhất, nhưng cũng là nơi khách dễ vô tình gây phiền nhất:

• Hỏi chủ nhà về giờ giấc, chỗ để giày dép, chỗ ngồi trên sàn; ở nhiều nhà, khu vực quanh bếp và gian thờ có quy tắc riêng.
• Giữ yên lặng sau khoảng chín, mười giờ tối; tiếng ồn truyền rất xa trong thung lũng và người làm ruộng dậy sớm.
• Xin phép trước khi chụp người, nhất là người già và trẻ nhỏ; không cho kẹo, tiền để trẻ em tạo dáng.
• Đi trên bờ ruộng theo một hàng, không giẫm lên lúa, không lội xuống ruộng để lấy góc chụp.
• Mang rác về chỗ ở hoặc mang ra khỏi bản; bản nhỏ không có hệ thống thu gom rác như ở phố.
• Không hái măng, lan rừng, cây thuốc hay bắt cá trên suối; nhiều khu vực thuộc vùng rừng được bảo vệ.

Bữa cơm ở bản thường là món nhà làm với rau rừng, cá suối, gà đồi tuỳ ngày. Hãy báo trước nếu ăn kiêng, và đừng ngạc nhiên khi thực đơn tuỳ vào những gì có hôm đó. Tiện nghi đơn giản hơn khách sạn ở phố: nước nóng, điện, mạng có thể chập chờn, nhất là khi mưa.

Phần rừng của Pù Luông: thứ khách vội thường bỏ qua

Nhiều người về kể Pù Luông như một vùng ruộng bậc thang, nhưng lý do nơi này được khoanh thành khu bảo tồn là phần rừng trên các dãy núi đá vôi hai bên thung lũng. Rừng ở đây là nơi sống của nhiều loài cây và thú quý, trong đó có các loài linh trưởng như voọc mông trắng, và là nguồn nước cho những con suối nuôi ruộng phía dưới. Nhìn từ bản lên, bạn sẽ thấy rõ ranh giới: ruộng và nương của dân ở thấp, rừng xanh thẫm phủ kín phần núi cao.

Khách không cần vào sâu trong vùng lõi để cảm nhận phần rừng này. Một tuyến đi bộ nửa ngày lên sườn núi cùng người địa phương đã đủ để đi dưới tán cây cổ thụ, qua rừng tre nứa, nghe tiếng chim và nhìn xuống cả thung lũng từ trên cao. Người dẫn đường bản địa còn chỉ cho bạn cây nào dùng làm thuốc, măng nào ăn được, lối nào dẫn lên nương — những thứ mà không bảng chỉ dẫn nào có. Hãy đi nhẹ, không bẻ cành, không mang về bất cứ thứ gì từ rừng; ở Pù Luông, rừng còn thì ruộng còn và bản còn.

Chuẩn bị gì cho một chuyến Pù Luông

Giày là thứ quan trọng nhất. Đường mòn qua ruộng và rừng thường là đất, đá, đoạn dốc trơn sau mưa; giày thể thao đế bám hoặc giày đi bộ đường dài là đủ, dép xỏ ngón chỉ để đi quanh nhà. Mang thêm áo mưa mỏng, mũ rộng vành, kem chống nắng và một túi chống nước cho điện thoại. Mùa hè cần thuốc chống muỗi, vắt; mùa đông cần áo ấm vì đêm trong thung lũng lạnh hơn nhiều so với Hà Nội.

Mang theo tiền mặt vừa đủ vì nhiều nơi trong bản chưa nhận chuyển khoản ổn định hoặc sóng yếu. Tải sẵn bản đồ ngoại tuyến của khu vực, nhưng đừng tự đi những tuyến rừng dài chỉ dựa vào bản đồ trên điện thoại: đường mòn rẽ nhiều nhánh, có nhánh chỉ dẫn lên nương của một gia đình rồi mất hút.

Cuối cùng, nên chừa trống một nửa ngày trong lịch. Pù Luông đẹp nhất vào những khoảng không làm gì: ngồi trên sàn nhà nhìn sương tan khỏi ruộng, nghe tiếng guồng nước, chờ chiều xuống trên rặng núi đá. Lịch trình nhồi kín điểm sẽ lấy mất đúng thứ khiến người ta quay lại nơi này.

Câu hỏi thường gặp

Pù Luông có phải vườn quốc gia không?

Không. Pù Luông là khu bảo tồn thiên nhiên, thành lập năm 1999, nằm ở phía tây bắc tỉnh Thanh Hoá. Vùng lõi rừng được bảo vệ chặt, còn bản làng và ruộng bậc thang là nơi người Thái, người Mường sinh sống và canh tác.

Từ Hà Nội đi Pù Luông mất bao lâu?

Đi đường bộ thường mất khoảng bốn đến năm giờ tuỳ phương tiện và điểm dừng, phổ biến nhất là đi qua vùng Mai Châu. Có thể đi xe khách tới khu vực gần rồi nhờ chỗ ở đón, hoặc tự lái ô tô, xe máy nếu quen đường núi.

Pù Luông mùa nào đẹp nhất?

Khoảng tháng 9 đến đầu tháng 10 là mùa lúa vụ mùa chín, được nhiều người chọn nhất. Khoảng cuối tháng 5 đầu tháng 6 là mùa lúa vụ xuân chín, cũng đẹp nhưng nóng hơn. Thời điểm mỗi năm xê dịch, nên hỏi chỗ ở trước khi đi.

Đi Pù Luông nên ở mấy đêm?

Hai đêm là hợp lý cho lần đầu: một ngày vào, một ngày trọn vẹn đi bộ giữa các bản, một ngày ghé thác rồi về. Một đêm thì gần như chỉ đủ đến và đi; người thích đi bộ đường dài có thể ở ba đêm để đi thêm tuyến rừng.

Có tự đi bộ trong rừng Pù Luông được không?

Các đoạn đường quanh bản và ruộng thì có thể tự đi. Những tuyến dài qua rừng, nhất là đi gần vùng lõi bảo vệ, nên và có khi bắt buộc đi cùng người dẫn đường địa phương; vừa an toàn vừa đúng quy định của khu bảo tồn.

Pù Luông có hợp đi cùng trẻ nhỏ không?

Hợp nếu chọn chỗ ở gần đường, đi những đoạn ngắn quanh ruộng và ngâm chân ở suối nông. Trẻ nhỏ không nên đi tuyến rừng dài hay xuống thác mùa mưa; luôn có người lớn bên cạnh khi ở gần nước và đường dốc.