Khi gặp sự cố trong chuyến đi, nhớ bốn số khẩn cấp toàn quốc: 112 tìm kiếm cứu nạn, 113 công an, 114 cứu hoả và cứu nạn cứu hộ, 115 cấp cứu y tế; giữ bình tĩnh, đưa người bị nạn ra khỏi nguy hiểm trước, gọi trợ giúp, rồi mới lo giấy tờ và đồ đạc. Ở vùng sóng yếu, nhờ người dân, chỗ ở hoặc xe đi qua báo tin thường nhanh hơn chờ có sóng.
Phần lớn chuyến đi diễn ra suôn sẻ, nhưng người đi nhiều đều từng gặp ít nhất một lần trục trặc: ngã xe, ốm giữa đường, lạc lối mòn, mất ví. Bài này gom những tình huống hay gặp nhất với khách tự túc ở Việt Nam và cách xử lý ban đầu theo nguyên tắc chung. Đây không phải tài liệu y khoa; với mọi chấn thương, bệnh lý nghiêm trọng, việc đúng nhất là đưa người bệnh tới cơ sở y tế sớm nhất có thể.
Bốn số khẩn cấp và khi nào gọi
Bốn số này gọi miễn phí, dùng trên toàn quốc. Biết gọi số nào giúp kết nối đúng lực lượng nhanh hơn:
| Số | Dùng khi | Nên nói gì |
|---|---|---|
| 112 | Cần tìm kiếm cứu nạn: lạc trong rừng, mắc kẹt do lũ, sạt lở, sự cố trên biển | Vị trí, số người, tình trạng, mốc dễ nhận |
| 113 | Cần công an: trộm cắp, bị đe doạ, tai nạn giao thông cần lập biên bản | Địa điểm, sự việc, đặc điểm người liên quan |
| 114 | Cháy, nổ, cứu nạn cứu hộ như người mắc kẹt trong xe, đuối nước | Địa điểm, loại sự cố, có người mắc kẹt không |
| 115 | Cấp cứu y tế: tai nạn có người bị thương, ngất, khó thở, ngộ độc | Địa chỉ, số người bị thương, tình trạng, tuổi |
Khi gọi, nói chậm và rõ vị trí trước tiên: tên đường, tên điểm du lịch, cây số trên quốc lộ, tên bản, mốc như cầu, trường học, trạm xăng gần nhất. Ở vùng núi, ghi lại toạ độ trên ứng dụng bản đồ của điện thoại và đọc cho người nhận cuộc gọi cũng rất hữu ích. Giữ máy cho tới khi người trực bảo có thể gác, và giữ điện thoại có pin để họ gọi lại.
Nguyên tắc chung cho mọi sự cố
Dù là tai nạn xe, người ốm hay bị lạc, thứ tự xử lý gần như giống nhau. Đầu tiên là an toàn của chính mình và người bị nạn: đưa ra khỏi lòng đường, khỏi chỗ có nguy cơ sạt, khỏi nước, nhưng chỉ di chuyển người bị thương khi thật cần thiết, vì người có thể bị chấn thương cột sống. Thứ hai là gọi trợ giúp: số khẩn cấp, người dân xung quanh, chỗ ở. Thứ ba là sơ cứu trong phạm vi mình biết. Cuối cùng mới tới chuyện giấy tờ, đồ đạc, xe cộ.
Giữ bình tĩnh nói dễ hơn làm, nhưng có một mẹo đơn giản: phân việc ngay. Trong nhóm, một người ở với người bị nạn, một người gọi điện, một người ra đường chặn xe hoặc tìm người dân. Nếu đi hai người, người không bị thương làm cả ba việc theo thứ tự trên.
Một điều nhiều người quên là thông báo cho người thân và chỗ ở. Người ở nhà có thể giúp liên hệ bảo hiểm, đặt lại vé, chuyển tiền. Chỗ ở thường quen biết người địa phương, biết trạm y tế gần nhất và có thể nhờ người hỗ trợ nhanh hơn khách lạ.
Ở Việt Nam, người dân vùng núi và vùng biển nhìn chung rất sẵn lòng giúp người gặp nạn: chở người bị thương ra trạm y tế bằng xe máy, cho mượn điện thoại, chỉ đường tắt. Đừng ngại hỏi. Một câu nhờ giúp nói rõ ràng, kèm lời cảm ơn chân thành và trả công sòng phẳng khi họ đã bỏ thời gian, xăng xe, là cách nhanh nhất để nhận được hỗ trợ ở nơi xa cơ sở y tế và lực lượng cứu hộ.
Tai nạn giao thông khi đi xe máy, ô tô
Bảo vệ hiện trường. Bật đèn khẩn cấp, đặt vật cảnh báo cách chỗ tai nạn một khoảng về phía xe tới, nhất là sau cua khuất. Nhiều vụ tai nạn thứ hai xảy ra vì xe sau không kịp thấy.
Không tháo mũ bảo hiểm của người bị thương nặng. Nếu người bị nạn bất tỉnh hoặc kêu đau cổ, lưng, không tự ý tháo mũ, không đỡ ngồi dậy. Chờ nhân viên y tế, trừ khi người đó không thở hoặc đang ở chỗ nguy hiểm tức thì.
Cầm máu bằng ép trực tiếp. Vết thương chảy máu nhiều thì ép chặt bằng khăn sạch, gạc lên vết thương. Đây là việc sơ cứu quan trọng nhất có thể làm trong lúc chờ.
Gọi 115 và 113. Với tai nạn có người bị thương, gọi cấp cứu trước. Gọi công an khi cần lập biên bản, nhất là khi có liên quan tới người khác hoặc cần hồ sơ cho bảo hiểm.
Chụp ảnh và ghi lại. Khi mọi người đã an toàn, chụp ảnh hiện trường, phương tiện, biển số xe liên quan, ghi lại thời gian, địa điểm, nhân chứng. Báo cho chủ xe thuê và đơn vị bảo hiểm.
Lạc đường trong rừng, trên núi
Lạc đường hay xảy ra khi đi bộ đường mòn không người dẫn, khi sương mù xuống nhanh hoặc khi trời tối sớm hơn dự kiến. Khi nhận ra mình bị lạc:
- Dừng lại ngay. Đi tiếp trong lúc hoảng thường khiến bạn lạc xa hơn và mệt hơn.
- Bình tĩnh nhớ lại điểm cuối cùng mình chắc chắn đang đúng đường. Nếu điểm đó gần và đường quay lại rõ ràng, quay lại đó.
- Kiểm tra điện thoại: bản đồ ngoại tuyến có định vị không, có sóng để gọi không. Nếu có sóng, gọi 112 hoặc người dẫn đường, chỗ ở, đọc toạ độ.
- Nếu không chắc đường về, ở yên một chỗ dễ nhìn thấy, gần đường mòn, tránh lòng suối và chân vách đá. Người tìm kiếm sẽ dễ thấy người đứng yên hơn người đi lang thang.
- Giữ ấm và giữ sức: mặc thêm áo, tránh gió, ngồi trên ba lô cách mặt đất ẩm. Uống nước từng chút, chia đồ ăn.
- Tạo tín hiệu: thổi còi theo từng hồi, dùng đèn pin vào ban đêm, mặc hoặc treo đồ có màu sáng.
Phòng hơn chữa: thuê người dẫn đường địa phương cho các cung leo núi, đi rừng; báo lịch trình và giờ dự kiến về cho chỗ ở; mang còi, đèn pin, áo ấm, nước và sạc dự phòng ngay cả khi chỉ định đi nửa ngày. Đặt giờ quay đầu cố định, đến giờ là quay lại dù chưa tới đích.
Ốm đau và tai nạn nhỏ hay gặp
Ngộ độc thực phẩm, tiêu chảy. Uống nhiều nước, dùng dung dịch bù nước theo hướng dẫn, nghỉ ngơi, ăn nhẹ. Đi khám ngay khi sốt cao, đi ngoài ra máu, nôn liên tục không uống được, lơ mơ, hoặc người bệnh là trẻ nhỏ, người lớn tuổi.
Say nắng, kiệt sức vì nóng. Đưa người vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, chườm mát, cho uống nước từng ngụm nếu tỉnh táo. Người lú lẫn, ngất, da nóng khô là dấu hiệu nặng, cần gọi 115.
Rắn cắn. Giữ người bị cắn bình tĩnh, nằm yên, giữ chi bị cắn bất động và thấp hơn tim, tháo nhẫn, vòng. Không rạch, không hút nọc, không đắp lá, không garô thắt chặt. Đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt, nhớ đặc điểm con rắn nếu có thể mà không chụp bắt nó.
Ong đốt, côn trùng cắn. Rời khỏi khu vực, lấy ngòi ong ra nếu còn, rửa sạch, chườm lạnh. Bị nhiều nốt đốt, sưng mặt, khó thở, choáng là cấp cứu, gọi 115 ngay.
Trật chân, bong gân. Nghỉ, chườm lạnh, băng ép nhẹ, kê cao. Đau dữ dội, không chịu lực được, biến dạng thì cần chụp chiếu loại trừ gãy xương.
Vết thương hở nhỏ. Rửa sạch bằng nước sạch, sát khuẩn, băng lại. Vết thương sâu, bẩn, do vật nhọn gỉ sét hay động vật cắn cần đi khám để được xử lý và tư vấn tiêm phòng.
Mất ví, mất điện thoại, mất giấy tờ
Mất đồ là sự cố phổ biến nhất và may mắn là ít nguy hiểm nhất. Với điện thoại, việc đầu tiên là dùng một máy khác đăng nhập tài khoản để định vị, khoá máy và xoá dữ liệu nếu cần, đồng thời báo nhà mạng khoá sim để tránh bị lợi dụng tài khoản ngân hàng, ví điện tử gắn với số điện thoại. Báo ngân hàng khoá thẻ nếu mất ví.
Với giấy tờ tùy thân, báo công an cấp xã nơi mất hoặc nơi đang lưu trú để được hướng dẫn và xác nhận nếu cần. Bản chụp giấy tờ lưu trong thư điện tử là cứu cánh lúc này. Công dân Việt Nam có tài khoản định danh điện tử phù hợp trên ứng dụng VNeID có thể dùng trong một số thủ tục theo quy định hiện hành, nhưng nên hỏi trước hãng tàu, hãng bay và chỗ ở xem họ chấp nhận giấy tờ thay thế nào.
Để giảm thiệt hại ngay từ đầu, chia tiền mặt và thẻ ra hai ba nơi, giữ giấy tờ gốc trong túi chống nước sát người, ghi số điện thoại của một hai người thân ra giấy để trong ví hoặc hành lý. Khi mất điện thoại, rất ít người còn nhớ số của ai, và một mẩu giấy có thể giúp bạn liên lạc được ngay.
Túi sơ cứu gọn cho người đi tự túc
Một túi nhỏ, vừa trong ngăn ba lô, đủ cho phần lớn tình huống nhẹ và giúp bạn chờ hỗ trợ khi gặp tình huống nặng:
- Băng dán cá nhân nhiều cỡ, gạc vô trùng, băng cuộn, băng dính y tế.
- Dung dịch sát khuẩn, nước muối sinh lý.
- Băng thun cho bong gân.
- Thuốc cá nhân đang dùng thường xuyên, mang đủ cho cả chuyến cộng thêm vài ngày.
- Các thuốc thông dụng như hạ sốt giảm đau, bù nước, chống say theo tư vấn của dược sĩ, phù hợp với từng người trong nhóm.
- Kem chống muỗi, kem bôi côn trùng cắn.
- Kéo nhỏ, nhíp, găng tay dùng một lần.
- Còi, đèn pin nhỏ, chăn giữ nhiệt mỏng loại gấp gọn cho chuyến leo núi.
Biết dùng quan trọng hơn mang nhiều. Một khoá sơ cứu cơ bản do các tổ chức có uy tín như Hội Chữ thập đỏ tổ chức là khoản đầu tư rất đáng cho người hay đi rừng, đi biển. Trước mỗi chuyến, kiểm tra hạn dùng của thuốc trong túi và bổ sung những gì đã dùng hết. Để túi sơ cứu ở ngăn ngoài ba lô và nói cho cả nhóm biết nó nằm ở đâu, vì lúc cần thường là người khác phải lấy.
Câu hỏi thường gặp
Gọi 112 và 115 khác nhau thế nào?
Số 115 dành cho cấp cứu y tế khi có người bị thương, ngất, khó thở, ngộ độc. Số 112 dành cho tìm kiếm cứu nạn như lạc trong rừng, mắc kẹt do lũ, sạt lở, sự cố trên biển. Khi không chắc, cứ gọi một số và nói rõ tình huống, bên trực sẽ hỗ trợ kết nối.
Ở vùng không có sóng điện thoại thì báo tin thế nào?
Nhờ người dân, chỗ ở hoặc xe đi qua báo tin; di chuyển lên chỗ cao hơn để tìm sóng nếu an toàn. Vẫn thử gọi số khẩn cấp vì đôi khi máy bắt được sóng nhà mạng khác. Trước chuyến đi, báo lịch trình và giờ về cho chỗ ở để họ biết khi bạn về muộn bất thường.
Bị rắn cắn khi đi rừng thì không nên làm gì?
Không rạch vết cắn, không hút nọc, không đắp lá, không garô thắt chặt và không cố bắt con rắn. Giữ người bị cắn nằm yên, chi bị cắn bất động, tháo nhẫn vòng và đưa đến cơ sở y tế sớm nhất. Nhớ đặc điểm con rắn nếu quan sát được an toàn.
Lạc đường trong rừng nên đi tiếp hay đứng yên?
Nếu không chắc đường về, nên dừng lại và ở yên một chỗ dễ nhìn thấy, gần đường mòn, tránh lòng suối. Người tìm kiếm dễ thấy người đứng yên hơn người đi lang thang. Giữ ấm, giữ sức, dùng còi và đèn pin làm tín hiệu, gọi 112 nếu có sóng.
Mất điện thoại khi đi du lịch cần làm gì trước tiên?
Dùng máy khác đăng nhập tài khoản để định vị, khoá hoặc xoá dữ liệu, báo nhà mạng khoá sim và báo ngân hàng nếu điện thoại có ứng dụng ngân hàng, ví điện tử. Sau đó báo công an nơi mất nếu cần xác nhận cho bảo hiểm hoặc làm lại giấy tờ.
Có nên học sơ cứu trước khi đi du lịch không?
Rất nên, nhất là với người hay leo núi, đi rừng, đi biển hoặc đi cùng trẻ nhỏ. Một khoá sơ cứu cơ bản dạy cầm máu, xử lý bong gân, hô hấp nhân tạo và cách nhận biết dấu hiệu nguy hiểm. Những kỹ năng này có ích cả trong đời sống hằng ngày.