Đi xe máy qua đèo an toàn xoay quanh ba việc: giữ tốc độ thấp khi đổ dốc bằng số thấp và phanh ngắt quãng thay vì bóp phanh liên tục; vào cua luôn đi đúng phần đường bên phải và giảm tốc trước khi vào chứ không phải trong cua; và dừng lại khi sương mù dày, mưa lớn hoặc cơ thể đã mệt. Phần lớn tai nạn trên đèo đến từ quá tốc độ khi xuống dốc, lấn làn ở cua khuất và lái khi mệt hoặc trời tối.
Những cung đèo phía Bắc như Mã Pí Lèng, Ô Quy Hồ, Khau Phạ hay các đèo miền Trung và Tây Nguyên đều đẹp nhất khi nhìn từ yên xe máy, và cũng đòi hỏi kỹ năng nhiều nhất. Bài này dành cho người đã biết lái xe máy ở thành phố nhưng chưa quen đường núi, gồm cách chọn xe, kỹ thuật lên xuống dốc, vào cua, đi trong thời tiết xấu và những dấu hiệu nên dừng.
Chọn xe và kiểm tra trước khi lên đèo
Xe số hay xe tay ga? Xe số và xe côn tay cho phép dùng phanh động cơ chủ động bằng cách về số thấp, rất hữu ích khi đổ đèo dài. Xe tay ga dễ lái hơn với người quen thành phố nhưng khi đổ dốc dài người lái dễ phụ thuộc vào phanh, làm má phanh nóng và giảm hiệu quả. Người chưa từng lái xe số không nên tập lần đầu trên đèo.
Kiểm tra phanh, lốp, đèn, còi. Trước khi nhận xe thuê, bóp thử cả hai phanh, xem lốp còn gai và không nứt, bật đèn pha, đèn xi nhan, bấm còi. Còi rất quan trọng ở cua khuất. Chụp ảnh tình trạng xe khi nhận để tránh tranh cãi khi trả.
Giấy tờ và mũ bảo hiểm. Người lái phải có giấy phép lái xe đúng hạng cho loại xe, mang theo giấy đăng ký xe hoặc giấy tờ xe thuê do chủ xe đưa. Mũ bảo hiểm cài quai đúng cách là bắt buộc; mũ che cả hàm bảo vệ tốt hơn mũ nửa đầu trên đường dài. Lái xe không đúng giấy phép còn khiến nhiều hợp đồng bảo hiểm từ chối chi trả khi có tai nạn.
Đổ xăng mỗi khi có thể. Vùng cao có những đoạn dài không có cây xăng. Thói quen an toàn là đổ đầy khi bình còn một nửa và thấy trạm xăng, không đợi gần cạn.
Lên dốc: giữ đà, chọn số đúng
Lên dốc dài, việc chính là giữ đà đều. Với xe số, về số thấp trước khi xe bắt đầu hụt hơi, đừng đợi máy ì rồi mới về, vì lúc đó xe dễ chết máy giữa dốc. Với xe tay ga, giữ ga đều và tránh chở quá tải, vì xe ga dung tích nhỏ chở hai người cùng hành lý lên dốc dài có thể đuối và nóng máy. Nếu thấy máy quá nóng hoặc có mùi khét, dừng ở chỗ an toàn cho máy nghỉ.
Dốc gắt kèm cua tay áo là đoạn khó nhất: vừa phải giữ ga vừa phải bẻ lái. Nên vào cua ở tốc độ đủ để không mất đà nhưng không cao, nhìn về phía lối ra của cua chứ không nhìn sát bánh trước. Người ngồi sau nên ngồi yên, nghiêng theo xe, không nhoài người chụp ảnh.
Khi dừng giữa dốc vì xe phía trước hoặc vì muốn chụp ảnh, chọn chỗ có khoảng lùi rộng, tấp hẳn vào lề phải, không dừng ngay sau cua khuất. Xe phía sau và xe đi ngược chiều không thể thấy bạn kịp. Rất nhiều tình huống nguy hiểm trên các con đèo đẹp xảy ra vì người đi dừng lại giữa đường để chụp ảnh.
Đổ dốc: phần nguy hiểm nhất của mọi con đèo
Đổ dốc dài là lúc xe tự tăng tốc mà người lái ít để ý. Nguyên tắc đầu tiên là chọn tốc độ ngay từ đầu dốc và giữ nó, chứ không để xe trôi nhanh rồi mới phanh gấp. Với xe số, về số thấp, thường là số hai hoặc số ba tuỳ độ dốc, để động cơ hãm bớt tốc độ; đây là phanh động cơ. Kết hợp phanh tay và phanh chân nhẹ, ngắt quãng, thay vì bóp chặt suốt quãng dốc.
Vì sao không bóp phanh liên tục? Ma sát liên tục làm má phanh và đĩa hoặc tang trống nóng lên rất nhanh. Khi quá nóng, hiệu quả phanh giảm rõ rệt, có trường hợp gần như mất phanh ở giữa dốc. Với xe tay ga không có số để về, cách làm là nhả ga hoàn toàn, phanh ngắt quãng từng nhịp, và nếu dốc rất dài thì dừng lại giữa chừng ở chỗ an toàn vài phút cho phanh nguội.
Đừng tắt máy để thả trôi xuống dốc với ý tiết kiệm xăng. Tắt máy làm mất phanh động cơ, và với một số xe còn ảnh hưởng tới khả năng điều khiển. Cũng đừng về số mo, tức thả trôi ở số không, khi xuống dốc. Khi phanh, dùng cả hai phanh trước và sau; chỉ dùng phanh sau dễ làm bánh sau trượt, chỉ dùng phanh trước gấp ở cua dễ làm xe đổ.
Vào cua và chia làn trên đèo
Đèo vùng cao có những cua tay áo gần như quay đầu, nhiều cua khuất sau vách núi. Bảng dưới gom những lỗi thường gặp và cách sửa:
| Lỗi thường gặp | Vì sao nguy hiểm | Cách làm đúng |
|---|---|---|
| Cắt cua, lấn sang làn ngược chiều | Xe tải, xe khách từ phía kia không thấy kịp | Luôn giữ phần đường bên phải, kể cả khi đường vắng |
| Phanh gấp trong cua | Bánh xe dễ trượt, xe đổ | Giảm tốc trước khi vào cua, trong cua giữ ga nhẹ đều |
| Nhìn sát bánh trước | Không thấy lối ra, bẻ lái muộn | Nhìn về phía cuối cua, nơi mình muốn đến |
| Không bấm còi ở cua khuất | Xe ngược chiều không biết có xe | Bấm còi ngắn trước cua khuất, bật đèn ban ngày nếu sương |
| Vượt xe tải ở cua | Không thấy xe ngược chiều | Chỉ vượt ở đoạn thẳng, nhìn rõ phía trước |
| Đi hàng ngang cùng bạn | Chiếm làn, không còn chỗ tránh | Đi hàng một, giữ khoảng cách đủ phanh |
Xe tải và xe khách lớn khi vào cua tay áo thường phải chiếm cả hai làn mới quay được. Thấy xe lớn phía trước sắp vào cua, giảm tốc và chờ, đừng chen vào khoảng trống bên trong cua vì đuôi xe sẽ quét vào đó.
Đi trong sương mù, mưa và đường trơn
Sương mù dày. Trên nhiều đèo phía Bắc và Tây Nguyên, sương có thể kéo đến chỉ trong vài phút, tầm nhìn còn vài chục mét. Bật đèn chiếu gần, giảm tốc mạnh, bám theo vạch kẻ đường bên phải. Nếu sương quá dày, dừng ở chỗ rộng an toàn, bật đèn và chờ, đừng cố đi tiếp.
Mưa đầu mùa trơn nhất. Mấy trận mưa đầu sau một thời gian khô làm dầu và bụi trên mặt đường nổi lên, rất trơn. Giảm tốc, phanh nhẹ sớm, tránh vạch sơn, nắp cống và đoạn có đất đỏ chảy tràn.
Đá lở, đất trôi. Sau mưa lớn, đá nhỏ và đất từ taluy có thể rơi xuống đường, có khi ngay khúc cua. Quan sát vách núi phía trên, không dừng chụp ảnh dưới vách đá dựng, và nếu thấy dấu hiệu sạt như đất đá rơi lả tả, nước đục chảy mạnh từ sườn núi thì quay lại hoặc chờ.
Gió mạnh trên đỉnh đèo. Đỉnh đèo hở có thể có gió giật làm xe lắc, nhất là khi chở hành lý cao. Cúi thấp người, giữ chặt tay lái, giảm tốc.
Chở người, chở hành lý và giữ sức khi đi đường dài
Chở thêm một người và hành lý lên đèo làm xe nặng hơn đáng kể, quãng phanh dài hơn và xe khó giữ thăng bằng hơn khi vào cua chậm. Người ngồi sau nên ngồi sát, hai chân đặt chắc trên gác chân, tay bám vào eo người lái hoặc tay nắm phía sau, và nghiêng theo xe chứ không ngồi thẳng cứng hay nghiêng ngược. Người ngồi sau quay người chụp ảnh, đứng dậy hay đổi tư thế đột ngột khi xe đang vào cua là nguyên nhân của nhiều cú loạng choạng.
Hành lý nên buộc thấp và cân giữa hai bên, không chất cao quá vai người ngồi sau. Ba lô nặng đeo trên lưng người lái gây mỏi vai rất nhanh và làm người lái khó xoay người nhìn sau. Kiểm tra dây chằng sau mỗi lần dừng nghỉ, vì đường xóc làm dây lỏng dần mà không ai để ý.
Sức của người lái là yếu tố bị đánh giá thấp nhất. Lái xe máy trên đèo tốn sức và tập trung hơn nhiều so với lái trong phố: tay liên tục bóp phanh, chân về số, mắt căng nhìn từng khúc cua. Sau khoảng một đến hai giờ nên dừng nghỉ mười lăm phút, uống nước, giãn tay vai. Nắng gắt vùng cao và gió lạnh trên đỉnh đèo đều làm cơ thể mất sức nhanh hơn bình thường. Nhóm có hai người biết lái nên thay nhau, và không cố chạy thêm khi người lái đã ngáp liên tục hay thấy mắt mờ.
Khi nào nên dừng lại, không đi tiếp
Kỹ năng quan trọng nhất của người đi đèo là biết lúc nào không nên đi. Những dấu hiệu nên dừng hoặc quay lại:
- Trời sắp tối mà còn một đoạn đèo dài chưa quen.
- Cơ thể mệt, buồn ngủ, mắt mỏi, phản xạ chậm sau nhiều giờ lái. Nghỉ mười lăm phút, uống nước, ăn nhẹ.
- Đã uống rượu bia. Pháp luật hiện hành cấm người điều khiển phương tiện có nồng độ cồn, và trên đèo hậu quả nặng hơn nhiều.
- Có tin mưa lớn, cảnh báo sạt lở hoặc lũ quét trên tuyến sắp đi.
- Xe có dấu hiệu bất thường: phanh kém, lốp mềm, tiếng kêu lạ.
- Sương mù dày đến mức không thấy rõ mép đường.
- Người ngồi sau say xe nặng, không ngồi vững.
Ở các thị trấn vùng cao luôn có lựa chọn an toàn hơn: thuê người địa phương lái xe chở, gọi là xe ôm hoặc người dẫn đường xe máy, đi xe khách tuyến, hoặc ở lại thêm một đêm. Mất một ngày còn hơn mạo hiểm trên đoạn đường mình chưa đủ sức. Nhiều người đi lâu năm kể rằng quyết định đúng nhất của họ trên đèo thường là quyết định quay xe hoặc ở lại, chứ không phải cố vượt qua một đoạn đường khi trời đã xấu. Các con đèo vẫn ở đó, còn chuyến đi sau luôn có thể sắp xếp lại. Gặp tai nạn, gọi 115 để cấp cứu và 113 khi cần công an, đồng thời nhờ người dân hoặc xe đi qua hỗ trợ báo tin.
Câu hỏi thường gặp
Người mới biết lái xe máy có nên đi đèo vùng cao không?
Nếu chỉ quen lái trong phố và chưa từng lái đường dốc dài, không nên tự lái ngay trên các đèo khó. Có thể thuê người địa phương lái chở, hoặc tập trước ở những đoạn đường núi dễ hơn. Kỹ năng đổ dốc và vào cua tay áo cần thời gian làm quen, không học được trong một buổi.
Đổ đèo bằng xe tay ga thế nào cho an toàn?
Nhả ga hoàn toàn, giảm tốc ngay từ đầu dốc, phanh cả trước và sau theo từng nhịp ngắn thay vì bóp liên tục. Với dốc rất dài, dừng ở chỗ an toàn vài phút cho phanh nguội. Không tắt máy thả trôi và tránh chở quá nặng.
Thuê xe máy đi đèo cần kiểm tra những gì?
Kiểm tra phanh trước và sau, độ mòn gai lốp, đèn pha, đèn xi nhan, còi, gương chiếu hậu và mức xăng. Hỏi chủ xe về giấy tờ xe đi kèm và số liên lạc khi xe hỏng. Chụp ảnh xe lúc nhận để đối chiếu khi trả.
Có nên đi đèo vào mùa mưa không?
Có thể đi, nhưng phải theo dõi tin thời tiết và cảnh báo sạt lở mỗi ngày, chừa ngày đệm và không đi khi đang mưa lớn kéo dài. Đường mùa mưa trơn hơn, có đá lở và sương mù nhiều hơn, nên tốc độ phải thấp và quãng đường mỗi ngày nên ngắn lại.
Đi theo đoàn xe máy thì nên giữ khoảng cách thế nào?
Đi hàng một, mỗi xe cách xe trước một khoảng đủ để phanh dừng an toàn, đoạn dốc và đường trơn thì cách xa hơn. Đoàn nên có người đi đầu quen đường và người đi cuối để không ai bị bỏ lại. Hẹn điểm dừng trước thay vì cố bám nhau qua các khúc cua.
Gặp sự cố hỏng xe giữa đèo thì làm gì?
Dắt xe sát vào lề phải ở chỗ dễ nhìn thấy, tránh dừng ngay sau cua khuất. Bật đèn khẩn cấp nếu có, báo cho chủ xe thuê và hỏi người dân gần nhất về tiệm sửa xe. Ở vùng ít sóng điện thoại, nhờ xe đi qua chuyển lời là cách thường dùng.