Say xe, say tàu, say sóng khi đi du lịch: vì sao bị và cách giảm khi qua đèo, ra đảo

Cách giảm say tàu xe hiệu quả nhất là chọn chỗ ngồi ít rung lắc (giữa thân tàu, hàng ghế đầu ô tô, gần cửa sổ), nhìn về đường chân trời hoặc phía trước xe, ăn nhẹ trước khi đi, tránh đọc và nhìn điện thoại, giữ không khí thoáng. Người hay say nặng có thể dùng thuốc chống say theo tư vấn của dược sĩ hoặc bác sĩ, uống trước giờ đi theo hướng dẫn ghi trên thuốc.

Say tàu xe là chuyện rất thường gặp khi du lịch ở Việt Nam, nơi chặng đèo vùng cao có hàng trăm khúc cua và chặng tàu cao tốc ra đảo có thể gặp sóng lớn. Bài này giải thích vì sao bị say, những cách giảm không dùng thuốc, cách chọn chỗ ngồi cho từng loại phương tiện và những điều cần lưu ý cho trẻ nhỏ, người lớn tuổi. Bài không thay cho tư vấn y tế; người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi.

Vì sao bị say tàu xe

Giải thích được chấp nhận rộng rãi là thuyết xung đột cảm giác. Tai trong có bộ phận cảm nhận chuyển động và thăng bằng, còn mắt cho não biết bạn đang nhìn thấy gì. Khi ngồi trong khoang xe đọc điện thoại, mắt báo rằng mọi thứ đứng yên, trong khi tai trong cảm nhận xe đang lắc lư, tăng tốc, vào cua. Não nhận hai tín hiệu trái nhau và phản ứng bằng một loạt triệu chứng: chóng mặt, vã mồ hôi, tái mặt, buồn nôn, nôn.

Điều này lý giải vì sao người lái xe ít khi say: họ nhìn đường, đoán trước được cú vào cua, nên tín hiệu của mắt và tai khớp nhau. Cũng vì vậy mà ngồi ghế sau, cúi đầu đọc hay xem phim là cách nhanh nhất để say.

Mức độ say khác nhau rất nhiều giữa mọi người. Trẻ em trong độ tuổi đi học thường dễ say hơn người lớn, phụ nữ mang thai và người hay đau nửa đầu cũng được ghi nhận là dễ say hơn. Một số người quen dần sau vài ngày trên tàu, nhưng chuyến du lịch ngắn thì thường không đủ thời gian để quen.

Chọn chỗ ngồi theo từng loại phương tiện

Chỗ ngồi là yếu tố tự kiểm soát được và có tác dụng rõ nhất. Bảng gợi ý:

Nguyên lý chung: chỗ gần trọng tâm phương tiện lắc ít nhất, chỗ nhìn được ra ngoài giúp mắt bắt được chuyển động thật. Trên tàu cao tốc, nếu được phép ra boong và an toàn, đứng ở chỗ thoáng nhìn đường chân trời giúp nhiều người dễ chịu hơn ngồi trong khoang kín.

Những cách giảm say không dùng thuốc

Nhìn xa, nhìn về phía trước. Nhìn đường chân trời trên biển hoặc nhìn con đường phía trước xe giúp mắt và tai trong khớp tín hiệu. Tránh nhìn cảnh vật lướt nhanh sát cửa sổ bên hông.

Không đọc, không xem điện thoại. Cúi nhìn màn hình gần trên xe đang chạy là nguyên nhân phổ biến nhất. Nếu cần giải trí, nghe nhạc hoặc nghe sách nói thay vì xem.

Ăn nhẹ trước khi đi. Bụng quá no hoặc quá đói đều dễ say hơn. Một bữa nhẹ, ít dầu mỡ khoảng một giờ trước giờ khởi hành là hợp lý. Tránh rượu bia trước và trong chặng đi.

Giữ không khí thoáng, mát. Mùi xăng dầu, mùi nước hoa nồng, không khí bí trong khoang làm cảm giác buồn nôn nặng hơn. Mở hé cửa sổ nếu được, hướng quạt gió vào mặt.

Ngủ đủ đêm trước. Thiếu ngủ làm cơ thể nhạy cảm hơn. Ngủ một giấc trên xe, nhắm mắt và tựa đầu cố định cũng giúp giảm xung đột tín hiệu.

Gừng và các mẹo dân gian. Nhiều người dùng kẹo gừng, trà gừng và thấy dễ chịu. Bằng chứng khoa học về gừng còn chưa thống nhất, nên coi đây là cách hỗ trợ, không thay cho các biện pháp trên.

Khi nào cần thuốc và dùng thế nào cho đúng

Với người say nặng, đã từng nôn nhiều trên các chặng tương tự, thuốc chống say có thể giúp chuyến đi dễ chịu hơn nhiều. Có nhiều loại với hoạt chất khác nhau, một số gây buồn ngủ, khô miệng. Cách đúng là hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ để chọn loại phù hợp với tuổi và tình trạng sức khoẻ, rồi uống đúng thời điểm ghi trong hướng dẫn, thường là trước giờ khởi hành một khoảng. Uống khi đã bắt đầu buồn nôn thường kém hiệu quả hơn.

Một số lưu ý chung: thuốc gây buồn ngủ thì người uống không được lái xe hay điều khiển phương tiện; trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người có bệnh tăng nhãn áp, tuyến tiền liệt hay đang dùng thuốc khác cần hỏi bác sĩ trước. Không tự ý dùng thuốc của người khác hoặc tăng liều vì thấy chưa đỡ.

Miếng dán sau tai và vòng bấm huyệt cổ tay cũng được bán khá phổ biến. Miếng dán có chứa hoạt chất là thuốc thật, cần dùng theo hướng dẫn và tư vấn y tế như thuốc uống. Vòng bấm huyệt an toàn, một số người thấy có ích, nhưng bằng chứng hiệu quả còn hạn chế.

Lưu ý riêng cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi

Hai nhóm này cần chuẩn bị kỹ hơn, vì say nặng có thể dẫn tới mất nước:

• Cho trẻ ngồi ở chỗ nhìn được ra ngoài, trên ghế an toàn phù hợp độ tuổi khi đi ô tô; không cho xem điện thoại, máy tính bảng suốt chặng đèo.
• Chia chặng đường dài thành nhiều đoạn, dừng nghỉ cho trẻ ra ngoài hít thở mỗi một hai giờ.
• Mang theo túi nôn, khăn ướt, quần áo dự phòng và nước uống, cho uống từng ngụm nhỏ sau khi nôn.
• Thuốc chống say cho trẻ phải theo chỉ định của bác sĩ nhi, nhiều loại không dùng cho trẻ nhỏ.
• Người lớn tuổi say nặng, nôn nhiều dễ mất nước, choáng váng, té ngã khi đứng dậy. Ngồi yên, uống nước từng chút, đứng dậy từ từ.
• Nếu có dấu hiệu bất thường như lơ mơ, nôn không ngừng, đau đầu dữ dội, khó thở, cần đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.

Với gia đình có trẻ hay say, cân nhắc chọn đảo có chặng tàu ngắn, đi tàu vào buổi sáng sớm khi biển thường êm hơn, hoặc chọn điểm đến có đường bay để giảm số giờ ngồi xe đèo.

Túi đồ nhỏ cho người hay say

Người biết mình hay say nên chuẩn bị một túi riêng để ngay tầm tay, không để trong hành lý xếp dưới gầm xe hay khoang tàu. Túi gồm vài túi nôn hoặc túi ni lông có quai, khăn giấy ướt, chai nước nhỏ, một ít bánh quy nhạt hoặc kẹo, thuốc chống say nếu đã được dược sĩ hay bác sĩ tư vấn, và một chiếc áo khoác mỏng vì điều hoà trên xe, tàu thường lạnh. Khi đã chóng mặt, việc lục tìm đồ trong ba lô càng làm cảm giác nặng thêm.

Với xe khách giường nằm chạy đêm qua đèo, người hay say nên báo trước với nhà xe để được xếp giường phía trước, tầng dưới nếu còn chỗ. Với tàu cao tốc, đến bến sớm giúp chọn ghế giữa thân tàu khi tàu không xếp chỗ cố định. Với ô tô thuê riêng, nói trước với tài xế rằng trong nhóm có người hay say để họ lái êm hơn qua các khúc cua và dừng nghỉ khi cần. Những việc này không tốn gì nhưng thường hiệu quả hơn mọi mẹo khác.

Xếp lịch trình để ít say hơn

Ngoài những việc làm trong lúc ngồi xe, cách xếp lịch cũng ảnh hưởng lớn. Ở vùng núi, đường đèo dài liên tục nhiều giờ là thử thách với người hay say. Chia ngày sao cho mỗi chặng đèo không quá dài, xen giữa là điểm dừng ngắm cảnh, ăn uống, đi bộ. Không xếp hai chặng đèo dài liên tiếp hai ngày nếu trong nhóm có người say nặng.

Với tàu ra đảo, theo dõi dự báo sóng gió và chọn ngày biển êm nếu có thể. Chuyến tàu sáng sớm ở nhiều vùng biển thường êm hơn chiều, vì gió hay mạnh lên vào buổi chiều. Khi biển động, ngay cả người không bao giờ say cũng có thể say, và tàu có thể tạm dừng.

Một lựa chọn khác là đổi phương tiện. Có chặng có cả tàu cao tốc và tàu chậm lớn hơn, tàu lớn thường ít lắc hơn dù đi lâu hơn. Có điểm có thể bay thay vì đi xe đèo. Bỏ thêm một ít thời gian hoặc chi phí để cả nhóm khoẻ khi đến nơi thường là lựa chọn đáng giá.

Khi đã bị say: làm gì để đỡ nhanh

Nếu đã bắt đầu thấy chóng mặt, buồn nôn, việc đầu tiên là ngừng đọc hay nhìn màn hình, nhìn ra xa, ngả lưng tựa đầu cố định và hít thở chậm. Trên ô tô, xin tài xế dừng ở chỗ an toàn để ra ngoài hít thở vài phút nếu có thể. Trên tàu, di chuyển về phía giữa tàu và ra chỗ thoáng nếu được phép.

Sau khi nôn, súc miệng, uống từng ngụm nhỏ nước hoặc dung dịch bù nước, chưa ăn ngay. Khi đến nơi, nghỉ ngơi ở chỗ mát, ăn nhẹ dần. Phần lớn người bị say sẽ hết triệu chứng sau khi phương tiện dừng một thời gian ngắn, nhưng cảm giác mệt và hơi chóng mặt có thể còn vài giờ. Vì vậy đừng xếp hoạt động nặng như leo núi, lặn biển ngay sau một chặng tàu xe làm bạn say nhiều; nghỉ một buổi rồi mới bắt đầu. Nếu triệu chứng kéo dài nhiều giờ sau khi đã xuống xe, tàu, hoặc kèm sốt, đau bụng dữ dội, cần đi khám để loại trừ nguyên nhân khác.

Người đi cùng nên để ý người bị say: giúp họ ngồi chỗ thoáng, giữ túi nôn, đưa nước, và tránh trêu chọc hay giục giã. Say tàu xe không phải chuyện yếu đuối mà là phản ứng sinh lý bình thường, và sự bình tĩnh của người bên cạnh giúp người say dễ chịu hơn nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Ngồi chỗ nào trên tàu cao tốc ra đảo để ít say nhất?

Chọn ghế ở giữa thân tàu, tầng dưới, gần cửa sổ để nhìn được đường chân trời. Tránh mũi tàu vì đây là nơi nhồi lên xuống mạnh nhất. Ăn nhẹ trước khi đi, không nhìn điện thoại và hít thở chậm khi thấy bắt đầu khó chịu.

Uống thuốc chống say trước bao lâu thì có tác dụng?

Thời điểm uống khác nhau theo từng loại thuốc, thường là trước giờ khởi hành một khoảng được ghi trong hướng dẫn sử dụng. Nên hỏi dược sĩ khi mua để chọn loại hợp với tuổi và sức khoẻ. Uống khi đã buồn nôn thường kém hiệu quả hơn uống trước.

Trẻ em hay say xe có nên cho đi chặng đèo dài không?

Có thể đi nếu chuẩn bị kỹ: chia chặng ngắn, dừng nghỉ thường xuyên, cho trẻ ngồi chỗ nhìn ra ngoài và không xem màn hình. Thuốc chống say cho trẻ phải theo chỉ định bác sĩ. Nếu trẻ say rất nặng, nên chọn điểm đến có đường bay hoặc chặng xe ngắn hơn.

Gừng có thật sự chống say tàu xe không?

Nhiều người thấy dễ chịu hơn khi dùng kẹo gừng hay trà gừng, nhưng các nghiên cứu cho kết quả chưa thống nhất. Có thể dùng như một cách hỗ trợ, kết hợp chọn chỗ ngồi tốt, nhìn xa và ăn nhẹ, chứ không nên chỉ trông vào gừng với người say nặng.

Vì sao người lái xe ít khi bị say?

Người lái nhìn đường và chủ động điều khiển, nên đoán trước được từng cú vào cua, tăng giảm tốc. Mắt và tai trong nhận tín hiệu khớp nhau nên não không bị xung đột. Đây cũng là lý do ngồi ghế đầu nhìn về phía trước giúp giảm say.

Say tàu xe có nguy hiểm không?

Phần lớn trường hợp chỉ khó chịu và hết sau khi xuống xe, tàu. Tuy nhiên nôn nhiều có thể gây mất nước, nhất là ở trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Nếu nôn không ngừng, lơ mơ, đau đầu dữ dội hay triệu chứng kéo dài, cần đến cơ sở y tế.