Ruộng bậc thang được làm như thế nào: nước, đất, rừng đầu nguồn và lịch vụ lúa

Ruộng bậc thang được tạo ra bằng cách đào sườn núi thành từng bậc phẳng theo đường đồng mức, đắp bờ đất giữ nước, rồi dẫn nước từ khe suối đầu nguồn qua hệ thống mương chảy lần lượt từ thửa trên xuống thửa dưới. Ở vùng cao phía Bắc Việt Nam, đó là công trình của nhiều thế hệ người Hà Nhì, Mông, Dao, La Chí, Nùng, Giáy, Tày; mỗi gia đình mở thêm vài thửa qua từng năm, giữ bờ, giữ mương, và cả cộng đồng giữ rừng phía trên để có nước. Vì khí hậu lạnh và chỉ có nước dồi dào vào mùa mưa, hầu hết ruộng bậc thang vùng cao chỉ cấy một vụ lúa mỗi năm.

Hiểu cách ruộng vận hành sẽ thay đổi cách bạn đi xem. Bạn sẽ biết vì sao "mùa nước đổ" chỉ đẹp trong vài tuần, vì sao lúa chín không đều trên một sườn đồi, vì sao không được giẫm lên bờ ruộng, và vì sao một quả đồi đẹp năm nay có thể vắng năm sau. Bài này kể lại vòng đời một năm của ruộng bậc thang, từ khi nước về tới khi gặt, theo cách người làm ruộng nhìn chứ không chỉ theo cách người chụp ảnh nhìn.

Đào núi thành bậc: kỹ thuật không cần máy móc

Một thửa ruộng bậc thang bắt đầu từ việc chọn sườn núi có đất đủ dày và có nguồn nước gần. Người làm ruộng đào phần đất phía trong sườn núi, đắp ra phía ngoài để tạo một mặt phẳng nằm ngang, rồi đắp bờ phía ngoài cao hơn mặt ruộng một chút để giữ nước. Mỗi bậc chạy theo đường đồng mức, tức là theo độ cao bằng nhau quanh quả đồi, nên nhìn từ xa ta thấy những đường cong lượn như vân tay. Ở sườn càng dốc, bậc càng hẹp và bờ càng cao; ở sườn thoải, bậc rộng hơn.

Bờ ruộng không xây bằng đá hay xi măng mà bằng đất sét được nện chặt, có nơi kè thêm đá ở chân bờ. Đất sét ướt khi nện kỹ sẽ gần như không thấm nước, nên một thửa ruộng giữ được nước suốt mùa vụ. Nhưng bờ đất cũng mỏng manh: mưa lớn, chuột đào hang, trâu bò giẫm, hay một người khách nhảy lên mép bờ đều có thể làm sụt một đoạn. Vì vậy trước mỗi mùa cấy, việc đầu tiên của người làm ruộng là đi dọc từng bờ, đắp lại chỗ sụt, phát cỏ, trát lại mép bờ bằng bùn.

Trên thế giới, các quần thể ruộng bậc thang nổi tiếng nhất như ruộng của người Hà Nhì ở Hồng Hà (Vân Nam, Trung Quốc) hay ruộng bậc thang vùng Cordillera ở Philippines đã được UNESCO ghi danh là di sản thế giới. Ruộng bậc thang ở Việt Nam cùng chung kỹ thuật đó, và người Hà Nhì ở Y Tý cũng thuộc cùng cộng đồng ngôn ngữ với người Hà Nhì bên kia biên giới.

Nước từ đâu: rừng đầu nguồn, mương và đường nước chảy tràn

Không có nước thì ruộng bậc thang chỉ là những bậc đất khô. Nguồn nước của ruộng là các khe suối chảy ra từ rừng phía trên. Rừng đầu nguồn như một miếng bọt biển khổng lồ: mùa mưa giữ nước trong đất và thảm lá mục, rồi nhả dần ra các khe suối trong nhiều tuần. Vì vậy ở nhiều bản vùng cao, khu rừng trên đầu bản được cả cộng đồng giữ gìn, có quy ước cấm chặt cây; mất rừng thì suối cạn sớm, ruộng phía dưới thiếu nước ngay trong vụ.

Từ khe suối, nước được dẫn qua những con mương đào men theo sườn núi, đôi khi qua máng tre hay ống nhựa vắt qua chỗ trũng. Mương dẫn nước vào thửa cao nhất, rồi nước chảy tràn xuống thửa thấp hơn qua một khe nhỏ mở trên bờ, cứ thế xuống tới thửa cuối cùng ở chân đồi. Người làm ruộng điều chỉnh độ cao khe tràn để mỗi thửa giữ một mức nước vừa phải. Khi đi bộ qua ruộng, bạn sẽ nghe tiếng nước róc rách ở các khe tràn ấy suốt mùa cấy. Hệ thống này cần sự đồng thuận của cả xóm: nhà ở trên phải cho nước chảy xuống, nhà ở dưới phải giữ mương chung. Nhiều nơi có người được giao trông coi đường nước trong mùa vụ, và tranh chấp nước giữa các nhà thường được già làng, trưởng bản phân xử theo lệ của bản. Một con mương bị lấp vì sạt lở sau trận mưa lớn có thể làm cả chục thửa ruộng phía dưới khô nứt, nên sửa mương là việc chung, cả xóm cùng đi.

Một năm của ruộng bậc thang vùng cao

Lịch dưới đây là khung chung cho vùng cao phía Bắc như Mù Cang Chải, Hoàng Su Phì, Y Tý, Sa Pa; mỗi nơi lệch nhau vài tuần, mỗi năm lại lệch theo mưa và rét:

Ở vùng thấp hơn như Pù Luông, Bắc Sơn, có nơi làm hai vụ lúa, nên cảnh lặp lại hai lần trong năm. Ở vùng cao, mùa đông quá lạnh và thiếu nước, nên chỉ một vụ.

Vì sao vùng cao chỉ cấy một vụ, và vì sao lúa chín không đều

Lý do đầu tiên là nhiệt độ. Lúa cần ấm để sinh trưởng; ở độ cao lớn, mùa đông và đầu xuân lạnh, có khi có sương muối, cây lúa không phát triển được. Lý do thứ hai là nước: ruộng bậc thang dựa vào mưa và nước suối, mà mùa khô suối cạn, không đủ cấy vụ thứ hai. Thêm vào đó, nhiều nơi trồng giống lúa địa phương có thời gian sinh trưởng dài, chịu lạnh tốt, hạt ngon, nhưng năng suất không cao, chỉ hợp với nhịp một vụ.

Trên cùng một sườn đồi, lúa thường chín không đều. Thửa ở thấp, nhận nắng nhiều, được cấy sớm sẽ chín trước; thửa ở cao, hướng núi khuất nắng hay cấy muộn vì đợi nước sẽ chín sau. Nhà nào thiếu nhân lực có thể cấy chậm hơn hàng xóm vài ngày. Kết quả là những mảng xanh, vàng, vàng nhạt đan nhau, chính là điều làm ảnh ruộng bậc thang mùa chín đẹp. Đó cũng là lý do không có "ngày lúa chín" chung cho cả một vùng: mỗi sườn đồi có lịch riêng.

Vì sao ruộng mỗi vùng mang một dáng khác nhau

Người đi nhiều vùng sẽ nhận ra ruộng Mù Cang Chải không giống ruộng Hoàng Su Phì, và cả hai khác ruộng Y Tý. Sự khác nhau trước hết đến từ địa hình. Mù Cang Chải có nhiều quả đồi tròn, sườn thoải đều, nên ruộng uốn quanh đồi thành những vòng đồng tâm. Hoàng Su Phì có sườn núi dài và dốc gắt, ruộng phải làm bậc hẹp, bờ cao, xếp chồng khít từ chân lên gần đỉnh. Y Tý và vùng Bát Xát có nhiều sườn núi gãy khúc, ruộng chen giữa các xóm nhà, rừng và nương ngô.

Yếu tố thứ hai là con người. Mỗi cộng đồng có cách chọn đất, chọn nguồn nước, cách đắp bờ và cách chia ruộng riêng, truyền từ đời này sang đời khác. Người Mông ở Mù Cang Chải thường làm ruộng trên các sườn đồi gần bản; người La Chí, Nùng ở Hoàng Su Phì tận dụng từng khe núi có nước; người Hà Nhì ở Y Tý đặt bản ở lưng chừng núi, rừng ở trên, ruộng ở dưới, một bố cục mà các nhà nghiên cứu hay nhắc tới khi nói về văn hoá ruộng bậc thang của người Hà Nhì. Thêm vào đó là lượng nước: nơi nhiều khe suối, ruộng phủ kín; nơi ít nước, ruộng chỉ chiếm những dải gần mương, còn lại là nương ngô, nương sắn.

Ruộng bậc thang hôm nay: những thay đổi đang diễn ra

Ruộng bậc thang không đứng yên như một bức tranh. Trong những năm gần đây, nhiều nơi đã đưa máy cày cầm tay cỡ nhỏ lên thay một phần sức trâu, đường bê tông vào tới tận nhiều bản, ống nhựa thay dần máng tre. Giống lúa mới cho năng suất cao hơn được trồng xen với giống địa phương. Những thay đổi này giúp người làm ruộng đỡ vất vả, nhưng cũng làm thay đổi phần nào dáng ruộng và nhịp mùa vụ.

Du lịch là một thay đổi lớn khác. Ở những vùng nổi tiếng, nhiều gia đình mở homestay, thu phí điểm ngắm, làm dịch vụ cho người chụp ảnh. Thu nhập từ du lịch giúp người dân có lý do giữ ruộng ngay cả khi trồng lúa không còn nhiều lời. Mặt trái là ở một số nơi, nhà nghỉ mọc lên sát sườn đồi, rác thải và xe cộ tăng vào mùa cao điểm. Với người đi xem, cách ủng hộ tốt nhất là chọn ở nhà dân, ăn bữa cơm của bản, mua gạo hay nông sản tại chỗ, trả phí ngắm cảnh và tôn trọng mùa vụ của người làm ruộng.

Hiểu ruộng để đi xem cho đúng: năm điều rút ra

Mùa nước đổ ngắn hơn bạn nghĩ. Từ lúc nước về tới lúc mạ cấy phủ kín mặt ruộng chỉ vài tuần. Muốn thấy ruộng như gương, phải theo dõi tin địa phương từ đầu mùa mưa.

Mùa vàng kết thúc rất nhanh khi người ta gặt. Cả một quả đồi có thể gặt xong trong vài ngày. Đến muộn một tuần là có thể chỉ còn rạ. Thà đến sớm, lúa còn ánh xanh.

Bờ ruộng là công trình, không phải lối đi. Giẫm sụt mép bờ là làm hỏng một phần hệ thống giữ nước. Đi đúng lối mòn, không nhảy xuống ruộng, không đi tắt.

Đường nước là của chung. Không tự ý chặn mương, nghịch khe tràn, hay rửa đồ bẩn ở mương dẫn nước; nước đó là nước tưới của cả xóm phía dưới.

Ruộng đẹp nhờ người ta còn làm ruộng. Khi giá lúa thấp, thanh niên đi làm xa, có những thửa bị bỏ hoang hoặc chuyển sang trồng cây khác. Trả phí ngắm cảnh, ăn ở nhà dân, mua nông sản của bản là những cách nhỏ giúp người ta có thêm lý do giữ ruộng, để năm sau quay lại vẫn còn thấy những sườn đồi ấy.

Câu hỏi thường gặp

Ruộng bậc thang có từ bao giờ?

Không có mốc năm cụ thể cho từng vùng. Ruộng bậc thang ở vùng cao phía Bắc được mở dần qua nhiều thế hệ, mỗi gia đình thêm vài thửa theo thời gian. Các cộng đồng như Hà Nhì, Mông, Dao, La Chí đều có truyền thống làm ruộng nước trên sườn núi từ lâu đời.

Mùa nước đổ là gì?

Mùa nước đổ là thời điểm nước được dẫn vào ruộng bậc thang để cày bừa và cấy lúa, thường khoảng tháng 4 đến tháng 6 tuỳ vùng. Lúc này mặt ruộng ngập nước, phản chiếu trời như những tấm gương, rất được người chụp ảnh ưa thích.

Vì sao ruộng bậc thang không bị trôi khi mưa lớn?

Mỗi bậc phẳng làm chậm dòng nước, bờ đất sét nện chặt giữ nước, và nước thừa chảy tràn từ thửa trên xuống thửa dưới theo đường đã định. Tuy vậy, mưa quá lớn vẫn có thể làm sụt bờ, sạt sườn đồi, nên người dân phải sửa bờ hằng năm.

Người dân trồng giống lúa gì trên ruộng bậc thang?

Nhiều nơi trồng giống lúa địa phương chịu lạnh, có cả lúa nếp và lúa tẻ, thời gian sinh trưởng dài. Một số nơi đã chuyển sang giống lúa mới cho năng suất cao hơn. Giống lúa cụ thể khác nhau theo từng bản và từng gia đình.

Sau khi gặt, ruộng bậc thang làm gì?

Ở vùng cao, sau gặt ruộng thường được để nghỉ qua mùa đông, có nơi thả trâu bò ăn rạ, có nơi trồng thêm rau hay cây vụ đông nếu đủ nước. Đầu năm sau, người dân sửa bờ, sửa mương, gieo mạ để chuẩn bị vụ mới.

Đi xem ruộng bậc thang có được xuống ruộng chụp ảnh không?

Không nên. Xuống ruộng hay giẫm lên mép bờ có thể làm sụt bờ, tháo mất nước và hỏng lúa. Nếu muốn chụp gần, hãy hỏi chủ ruộng và đi theo lối họ chỉ. Nhiều điểm ngắm có lối đi riêng và thu phí nhỏ, nên dùng những lối đó.