Ngoài Hà Nội, đồng bằng Bắc Bộ còn bốn điểm làng cổ, phố cổ đi được trong ngày: Phố Hiến ở Hưng Yên, thương cảng cổ từng được ví "thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến"; làng Nôm ở Hưng Yên với cầu đá, chợ quê và đình làng bên sông; làng gốm Thổ Hà bên sông Cầu ở Bắc Ninh (trước là Bắc Giang); và làng khoa bảng Hành Thiện ở Ninh Bình (trước là Nam Định). Phố Hiến và làng Nôm ghép được một ngày; Thổ Hà đi nửa ngày.
Những nơi này ít được quảng bá như Đường Lâm hay Hội An, nên vắng khách, đi lại thoải mái. Đổi lại, không có nhiều dịch vụ cho khách: ít homestay, ít quán phục vụ khách lạ, thông tin trên mạng rời rạc. Bài này gom lại những gì cần biết để đi một chuyến cuối tuần từ Hà Nội, với tên tỉnh theo sắp xếp từ tháng 7/2025.
Phố Hiến: dấu vết một thương cảng thế kỷ XVII
Phố Hiến nằm ở khu vực trung tâm Hưng Yên ngày nay, bên bờ sông Hồng. Vào khoảng thế kỷ XVI – XVII, đây là một thương cảng sầm uất của Đàng Ngoài, nơi thuyền buôn trong nước và nước ngoài neo đậu, có thương nhân người Hoa, người Nhật, người châu Âu lui tới. Câu "thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến" lưu truyền đến nay cho thấy vị thế của nơi này khi ấy. Về sau, dòng sông đổi dòng, bồi lấp, thương cảng suy tàn dần.
Ngày nay Phố Hiến không còn là một khu phố cổ liền mạch như Hội An, mà là một quần thể di tích rải rác trong thành phố: Văn Miếu Xích Đằng, chùa Chuông với kiến trúc cổ và ao sen trước cửa, đền Mẫu bên hồ Bán Nguyệt, đền Trần, các hội quán và đền miếu của cộng đồng người Hoa xưa. Đi Phố Hiến giống đi tìm dấu vết hơn là dạo phố: mỗi công trình một góc, nối với nhau bằng những con đường nhỏ quanh hồ.
Cách đi hợp nhất là xe máy hoặc xe đạp, sáng sớm bắt đầu ở đền Mẫu và hồ Bán Nguyệt, rồi sang Văn Miếu, chùa Chuông. Mùa nhãn vào khoảng giữa hè, khắp vùng Hưng Yên trĩu quả, là dịp nhiều người chọn để đi. Nên mặc trang phục kín đáo vì phần lớn điểm là đền, chùa đang có người đến lễ.
Làng Nôm: cầu đá, chợ quê và đình bên sông
Làng Nôm thuộc vùng Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên, gần ranh giới với Hà Nội và Bắc Ninh. Đây là một làng cổ còn giữ được nhiều nét của làng quê Bắc Bộ: cây cầu đá cong bắc qua dòng sông nhỏ, chợ làng họp dưới mái ngói cũ, đình làng, chùa, những ngõ lát gạch với nhà cổ tường vôi rêu phong. Nhiều người tìm đến Nôm vì cảnh làng trông như bước ra từ một bức tranh cũ, nhất là quanh khu cầu đá và chợ.
Làng Nôm không đông khách, phần lớn là người Hà Nội đi xe máy về cuối tuần chụp ảnh hoặc tìm chỗ yên. Chợ làng họp theo phiên, ngày thường có thể khá vắng. Đi vòng quanh làng chừng một đến hai giờ là đủ xem cầu đá, chợ, đình và vài ngõ cũ. Trong làng còn có khu vườn tượng và không gian nghệ thuật do người dân làm, khách có thể xem nếu đúng giờ mở cửa.
Từ trung tâm Hà Nội về Nôm khoảng một giờ đi xe, nên rất hợp với buổi sáng cuối tuần. Ghép với Phố Hiến cần thêm một quãng đường dài hơn về phía nam, nên đi Nôm buổi sáng sớm rồi xuống Phố Hiến buổi chiều, hoặc ngược lại tuỳ hướng đi.
Thổ Hà: làng gốm trên bán đảo sông Cầu
Thổ Hà là làng cổ ở vùng Việt Yên, trước thuộc tỉnh Bắc Giang, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Làng nằm trên một khúc đất được sông Cầu ôm quanh, nổi tiếng với nghề gốm sành từ nhiều trăm năm trước: chum, vại, tiểu sành của Thổ Hà từng theo thuyền đi khắp vùng Kinh Bắc. Dấu vết của nghề còn ở khắp nơi: tường nhà, tường ngõ xây bằng mảnh gốm vỡ, gạch nung, tạo nên những bức tường có màu nâu đỏ rất riêng.
Ngày nay nghề gốm ở Thổ Hà đã thu hẹp, nhiều gia đình chuyển sang nghề làm bánh đa nem, bánh đa phơi trên giàn tre trước nhà, cũng là một cảnh đẹp của làng. Trung tâm làng là đình Thổ Hà, ngôi đình cổ có mái cong, chạm khắc gỗ nhiều mảng đẹp, được nhắc đến như một trong những ngôi đình tiêu biểu của vùng Kinh Bắc. Cổng làng, giếng, những ngõ nhỏ quanh co là phần còn lại đáng đi bộ.
Muốn vào Thổ Hà, có thể đi đường bộ vòng hoặc đi đò ngang qua sông Cầu từ bờ bên kia, chuyến đò tự nó cũng là một trải nghiệm. Làng hợp với nửa ngày, có thể ghép với các làng nghề, đền chùa khác của Bắc Ninh như làng tranh Đông Hồ hay chùa Bút Tháp nếu bạn có cả ngày.
Hành Thiện: làng khoa bảng của vùng Nam Định cũ
Hành Thiện thuộc vùng Xuân Trường, trước thuộc tỉnh Nam Định, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Làng nổi tiếng là đất khoa bảng, có nhiều người đỗ đạt thời phong kiến, nên được gọi là làng khoa bảng. Không gian làng có đình, chùa, những con đường thẳng, ao hồ, nhà cổ ba gian lợp ngói xen giữa nhà mới. Hành Thiện không phải điểm du lịch đông, mà là nơi cho người thích tìm hiểu làng quê Bắc Bộ có nền nếp, có học.
Đi Hành Thiện hợp ghép trong một chuyến về vùng Nam Định cũ, cùng với các điểm khác như đền Trần, chùa Phổ Minh, nhà thờ đá vùng ven biển. Đường từ Hà Nội về khoảng hai giờ, nên muốn đi thong thả cần ngủ lại ở trung tâm gần đó. Vào làng, nên hỏi người già về lịch sử làng; chuyện về những người đỗ đạt xưa là niềm tự hào mà người làng thường sẵn lòng kể.
Bốn điểm trong bài đặt cạnh nhau
Bảng giúp chọn theo thời gian và sở thích. Thời gian đi từ Hà Nội là ước lượng đường bộ, tuỳ điểm xuất phát và giờ đi:
| Điểm | Tỉnh (sau 7/2025) | Từ Hà Nội | Nên dành | Nổi bật |
|---|---|---|---|---|
| Phố Hiến | Hưng Yên | Khoảng 1,5 giờ | Nửa ngày | Quần thể đền, chùa, Văn Miếu, hồ Bán Nguyệt |
| Làng Nôm | Hưng Yên | Khoảng 1 giờ | 1 – 2 giờ | Cầu đá, chợ quê, đình bên sông |
| Thổ Hà | Bắc Ninh (trước là Bắc Giang) | Khoảng 1,5 giờ | Nửa ngày | Tường gốm vỡ, đình cổ, đò sông Cầu |
| Hành Thiện | Ninh Bình (trước là Nam Định) | Khoảng 2 giờ | Nửa ngày, nên ghép vùng | Làng khoa bảng, nhà ba gian, ao đình |
Nếu chỉ có một ngày cuối tuần, cặp làng Nôm buổi sáng và Phố Hiến buổi chiều là lựa chọn gọn nhất. Thổ Hà hợp với người thích làng nghề và kiến trúc đình. Hành Thiện để dành cho chuyến về vùng Nam Định cũ hai ngày.
Đọc một làng cổ Bắc Bộ: nhìn gì cho hiểu
Cổng làng. Làng Bắc Bộ xưa thường có lũy tre bao quanh và cổng làng là lối ra vào chính, xây gạch hoặc đá ong, có mái, có khi có chòi canh phía trên. Cổng không chỉ để đi qua mà còn đánh dấu ranh giới giữa trong làng và ngoài làng, nơi người đi xa trở về dừng chân. Đứng ở cổng làng nhìn vào sẽ thấy trục đường chính dẫn tới đình.
Đình làng. Đình là ngôi nhà chung của cả làng, nơi họp việc làng, tổ chức hội, thờ người có công lập làng. Mái đình cong, đầu đao vút, bên trong là hệ cột lim lớn và những mảng chạm khắc gỗ đôi khi rất sống động, có cảnh sinh hoạt đời thường. Đình thường đứng trước một sân rộng và ao, nhìn ra cánh đồng.
Giếng và ao. Giếng làng từng là nguồn nước chung, nơi người làng gặp nhau mỗi sáng. Ao đình, ao chùa vừa trữ nước vừa điều hoà không khí, mùa hè có sen. Nhiều làng còn giữ giếng cổ xây đá ong hay gạch, miệng giếng tròn mòn vết dây gàu.
Chợ làng. Chợ quê họp theo phiên dưới những dãy mái ngói thấp, bán rau, cá, đồ dùng hằng ngày. Chợ là chỗ thấy rõ nhất nhịp sống của làng. Ghé chợ buổi sáng, mua một món quà quê là cách tự nhiên nhất để bắt chuyện.
Ngõ xóm. Từ đường chính, những ngõ nhỏ lát gạch nghiêng tỏa vào các xóm, hai bên là tường gạch, cổng nhà nhỏ có mái. Đi lạc trong ngõ làng là một phần thú vị của chuyến đi, chỉ cần nhớ đường ra cổng làng.
Một ngày cuối tuần từ Hà Nội: làng Nôm buổi sáng, Phố Hiến buổi chiều
Lịch gợi ý cho người đi xe máy hoặc ô tô, xuất phát từ nội thành Hà Nội. Giờ giấc tuỳ đường và mùa:
- 6:30: rời Hà Nội theo hướng đông sang vùng Văn Lâm, Hưng Yên, tránh giờ cao điểm ở cửa ngõ.
- 7:30 – 9:30: tới làng Nôm, gửi xe ở đầu làng, đi bộ ra cầu đá, ghé chợ nếu đúng phiên, xem đình và đi vài ngõ cũ.
- 9:30 – 11:30: đi tiếp xuống phía nam về trung tâm Hưng Yên, quãng đường khá dài, có thể nghỉ uống nước giữa đường.
- 11:30 – 13:30: ăn trưa ở trung tâm Hưng Yên, nghỉ ngơi tránh nắng.
- 14:00 – 17:00: đi các điểm Phố Hiến: đền Mẫu và hồ Bán Nguyệt, Văn Miếu Xích Đằng, chùa Chuông; đi chậm, mỗi nơi chừng ba bốn mươi phút.
- 17:00: về Hà Nội, nếu đúng mùa nhãn thì mua ít nhãn của nhà vườn ven đường.
Đi ngược chiều, Phố Hiến buổi sáng rồi làng Nôm buổi chiều, cũng được, nhưng ánh sáng chiều ở cầu đá Nôm đẹp hơn trưa. Mùa hè nên dời giờ đi bộ sớm hơn và tránh giữa trưa.
Những điều nên biết khi đi làng cổ đồng bằng
Làng cổ đồng bằng Bắc Bộ có nhiều điểm chung: đình, chùa là trung tâm, mùa lễ hội đông, đường làng nhỏ. Vài lưu ý để chuyến đi trọn vẹn:
- Mùa đẹp: khoảng tháng 9 đến tháng 12, trời khô, nắng nhẹ; mùa xuân có lễ hội nhưng mưa phùn, đường trơn; mùa hè nóng ẩm, nên đi sáng sớm.
- Lễ hội làng: nhiều làng mở hội vào đầu năm âm lịch, rất đông, đường vào làng có thể tắc. Đi đúng ngày hội thì xem được nghi lễ, nhưng khó chụp ảnh cảnh làng yên.
- Đình chùa: ăn mặc kín đáo, không leo lên bệ, không ngồi trên bậc thềm đình, không chụp ảnh trong điện khi có nhắc nhở.
- Gửi xe: đi ô tô nên đỗ ở khu vực rộng đầu làng, đi bộ vào trong; ngõ làng hẹp, xe lớn vào rất khó quay đầu.
- Ăn uống: làng ít quán cho khách lạ, nên ăn ở trung tâm gần nhất hoặc mang theo đồ ăn nhẹ, nước uống.
- Đặc sản theo mùa: nhãn Hưng Yên vào khoảng giữa hè, bánh đa nem Thổ Hà quanh năm; mua của người làng là cách thiết thực để ủng hộ.
Các làng này không có cảnh hùng vĩ, cái đẹp nằm ở sự lặng lẽ của làng quê Bắc Bộ: mái đình cong dưới tán đa, bóng cầu đá trên mặt nước, tiếng chợ quê buổi sáng. Đi chậm, hỏi chuyện người làng, mới thấy hết.
Câu hỏi thường gặp
Phố Hiến cách Hà Nội bao xa?
Phố Hiến nằm ở khu vực trung tâm Hưng Yên, bên bờ sông Hồng, cách trung tâm Hà Nội chừng 60 km. Đi ô tô hoặc xe máy khoảng một giờ rưỡi tuỳ đường. Nên đi buổi sáng sớm để xem các đền, chùa khi còn mát và vắng.
Phố Hiến có còn phố cổ như Hội An không?
Không. Phố Hiến ngày nay là một quần thể di tích rải rác gồm đền, chùa, Văn Miếu, hội quán trong lòng thành phố, không còn một khu phố cổ liền mạch như Hội An. Đi Phố Hiến là đi tìm dấu vết của một thương cảng xưa qua từng công trình.
Làng Nôm Hưng Yên có gì để xem?
Làng Nôm có cầu đá cong bắc qua sông nhỏ, chợ làng dưới mái ngói cũ, đình, chùa và những ngõ lát gạch với nhà cổ. Đi vòng quanh làng chừng một đến hai giờ là đủ. Làng hợp chụp ảnh và đi dạo buổi sáng cuối tuần.
Đi Thổ Hà bằng đò hay đường bộ?
Có thể đi cả hai. Đường bộ vòng vào làng tiện cho ô tô, còn đi đò ngang qua sông Cầu từ bờ đối diện là trải nghiệm thú vị cho người đi xe máy hoặc đi bộ. Lịch đò có thể thay đổi, nên hỏi người dân ở bến trước khi đi.
Thổ Hà nay thuộc tỉnh nào?
Thổ Hà trước thuộc vùng Việt Yên của tỉnh Bắc Giang. Từ tháng 7/2025, sau khi Bắc Giang hợp nhất với Bắc Ninh, làng thuộc tỉnh Bắc Ninh. Khi tra đường hay hỏi thông tin, có thể gặp cả tên cũ lẫn tên mới.
Có nên đi làng cổ Bắc Bộ vào mùa lễ hội không?
Đi mùa lễ hội đầu năm âm lịch sẽ xem được nghi lễ, rước, trò chơi dân gian, nhưng rất đông, đường tắc, khó ngắm cảnh làng. Người muốn làng yên, chụp ảnh đẹp nên đi vào mùa thu, khoảng tháng 9 đến tháng 12, vào sáng ngày trong tuần.