Nam Bộ không có phố cổ hay làng cổ quy mô lớn như Hội An, Đường Lâm, nhưng có những cụm nhà cổ đẹp và dễ đi: làng cổ Đông Hòa Hiệp ở Cái Bè (Đồng Tháp, trước là Tiền Giang) với hàng chục ngôi nhà gỗ trăm tuổi giữa vườn cây; nhà cổ Bình Thủy ở Cần Thơ; nhà cổ Huỳnh Thủy Lê ở Sa Đéc (Đồng Tháp); và nhà Trăm Cột ở vùng Cần Đước (Tây Ninh, trước là Long An). Ghép được thành một chuyến miền Tây hai ba ngày.
Đất Nam Bộ được khai phá muộn hơn, nhà cửa phần nhiều bằng gỗ, dễ hư hại vì khí hậu nóng ẩm và chiến tranh, nên những ngôi nhà cổ còn lại thường đứng riêng lẻ hoặc thành cụm nhỏ. Đổi lại, mỗi ngôi nhà là một câu chuyện về điền chủ, thương nhân, về sự giao thoa giữa kiến trúc truyền thống Việt, Hoa và Pháp. Bài này viết theo tên tỉnh, thành sau sắp xếp từ tháng 7/2025.
Nhà cổ Nam Bộ khác miền Bắc, miền Trung thế nào
Nhà cổ ở Nam Bộ phần lớn được xây vào khoảng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, thời kỳ lúa gạo và giao thương trên sông nước mang lại của cải cho các điền chủ, thương nhân. Kiểu nhà phổ biến là nhà rường gỗ ba gian hai chái hoặc năm gian, nền cao để tránh nước lên, mái ngói âm dương, cột gỗ quý như gõ, căm xe. Bên trong là những bộ bao lam, hoành phi chạm trổ cầu kỳ, tủ thờ khảm xà cừ, sập gụ.
Điểm khác với nhà rường xứ Huế là sự pha trộn: nhiều nhà mặt tiền xây theo lối Pháp với cột, vòm, cửa chớp, gạch bông nhập khẩu, nhưng phía trong vẫn giữ bộ khung gỗ và cách bày trí truyền thống. Có nhà mang dấu ấn kiến trúc người Hoa ở mái, ở hoạ tiết. Sự giao thoa này phản ánh một vùng đất mở, nơi người Việt, người Hoa, người Khmer và người Pháp từng gặp nhau qua buôn bán.
Nhà cổ Nam Bộ cũng gắn chặt với sông nước. Nhiều nhà quay mặt ra sông hoặc kênh, có bến riêng, vì xưa kia ghe xuồng là phương tiện đi lại chính. Quanh nhà là vườn cây trái, đất cao ráo nhờ đắp mô, vừa để ở, vừa để làm ăn. Khi đi thăm, nhìn cả con kênh, khu vườn và cái bến sẽ hiểu ngôi nhà rõ hơn là chỉ nhìn mặt tiền.
Làng cổ Đông Hòa Hiệp: cụm nhà gỗ giữa vườn Cái Bè
Đông Hòa Hiệp nằm ở vùng Cái Bè, trước thuộc tỉnh Tiền Giang, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Đây là nơi hiếm hoi ở miền Tây còn một cụm nhà cổ đủ để gọi là làng cổ: hàng chục ngôi nhà gỗ có tuổi đời trên trăm năm nằm rải rác dọc các con đường làng và bờ kênh, giữa những khu vườn nhãn, chôm chôm, bưởi. Nhiều nhà vẫn do con cháu đời sau của chủ cũ ở và giữ gìn.
Một số nhà mở cửa đón khách tham quan, có nhà nhận khách ăn bữa cơm quê, có nhà làm homestay cho khách ngủ lại trong ngôi nhà cổ. Ngủ một đêm ở Đông Hòa Hiệp, buổi tối nghe tiếng ếch nhái quanh vườn, sáng sớm đạp xe dọc kênh, là cách cảm nhận nhịp sống miệt vườn rõ nhất. Ban ngày, có thể đi thuyền ra chợ nổi Cái Bè gần đó, nhưng nên biết chợ nổi đã thu nhỏ nhiều so với trước, tuỳ thời điểm có lúc khá thưa.
Đi Đông Hòa Hiệp từ TP Hồ Chí Minh mất khoảng hai đến ba giờ đường bộ, tuỳ tuyến và giờ đi. Làng trải rộng, không có lõi tập trung, nên đi bằng xe đạp hoặc xe máy là hợp nhất. Muốn vào nhà nào, hãy xem nhà đó có đón khách không; những nhà không mở cửa là nơi ở riêng, không nên gõ cửa.
Nhà cổ Bình Thủy ở Cần Thơ
Nhà cổ Bình Thủy nằm ở khu vực Bình Thủy, thành phố Cần Thơ, cách trung tâm không xa. Ngôi nhà được một gia đình điền chủ họ Dương xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIX và được con cháu giữ gìn qua nhiều thế hệ. Mặt tiền mang dáng kiến trúc Pháp với hàng cột, vòm cửa, gạch men hoa văn, còn bên trong là không gian truyền thống với bộ khung gỗ, bàn thờ, tủ chè, sập gụ, đồ gốm sứ.
Nhà cổ Bình Thủy được biết đến rộng rãi sau khi trở thành bối cảnh cho một số bộ phim, trong đó có bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết Người tình của nhà văn Marguerite Duras. Ngôi nhà nằm giữa khu vườn có cây kiểng, hồ nước, bao quanh là hàng rào thấp. Khách được vào xem các gian phía trước, phần còn lại là nơi gia đình sinh hoạt.
Đi nhà cổ Bình Thủy hợp ghép với chợ nổi Cái Răng buổi sáng sớm và bến Ninh Kiều buổi tối trong cùng một ngày ở Cần Thơ. Chỉ cần một hai giờ cho ngôi nhà. Nên đến vào buổi sáng hoặc chiều muộn khi trời dịu, nói nhỏ và không chạm vào đồ trưng bày.
Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê và Sa Đéc
Sa Đéc thuộc tỉnh Đồng Tháp, là một đô thị cổ bên sông Tiền, từng là trung tâm buôn bán sầm uất của vùng. Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê nằm ven sông Sa Đéc, được xây vào cuối thế kỷ XIX, kiến trúc kết hợp Việt, Hoa và Pháp: mái ngói theo lối người Hoa, mặt tiền có nét Pháp, nội thất chạm trổ gỗ tinh xảo. Ngôi nhà gắn với tên tuổi của Huỳnh Thủy Lê, người được cho là nguyên mẫu nhân vật trong tiểu thuyết Người tình của Marguerite Duras, nên thu hút nhiều khách nước ngoài.
Ngoài nhà cổ, Sa Đéc còn có những dãy nhà phố cũ ven sông, chợ Sa Đéc, và làng hoa Sa Đéc ở ven đô, nơi người dân trồng hoa trên giàn cao, nhộn nhịp nhất vào những tháng trước Tết Nguyên đán. Kết hợp nhà cổ buổi sáng, đi dạo phố cũ, rồi ra làng hoa buổi chiều là một ngày trọn vẹn ở Sa Đéc.
Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê có thu vé tham quan và có giờ mở cửa nhất định; một phần nhà từng được dùng làm nơi lưu trú cho khách. Thông tin này có thể thay đổi, nên kiểm trước khi đi.
Sa Đéc đẹp nhất vào buổi sáng, khi chợ ven sông họp và ánh nắng còn dịu trên những mặt tiền cũ. Từ bến sông có thể đi đò ngắm dãy nhà phố cổ soi bóng xuống nước, một góc nhìn khác hẳn so với khi đi bộ trên phố. Người thích chụp ảnh kiến trúc nên dành thời gian cho những ngôi nhà phố mặt tiền trang trí vữa nổi, cửa gỗ lá sách, nhiều căn đã cũ nhưng vẫn còn nét duyên.
Nhà Trăm Cột và những ngôi nhà cổ ven TP Hồ Chí Minh
Nhà Trăm Cột nằm ở vùng Cần Đước, trước thuộc tỉnh Long An, nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Ngôi nhà gỗ lớn này được xây vào đầu thế kỷ XX, có hơn một trăm cột gỗ quý chống đỡ bộ mái, nên được người dân gọi là nhà Trăm Cột. Bên trong là những mảng chạm khắc hoa lá, chim muông rất công phu, thể hiện tay nghề của thợ mộc thời bấy giờ. Ngôi nhà được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật, hợp với người thích nhà gỗ cổ.
Từ TP Hồ Chí Minh xuống Cần Đước khoảng hơn một giờ đường bộ, nên nhà Trăm Cột đi được trong một buổi. Ngay trong TP Hồ Chí Minh, khu Chợ Lớn (trước là vùng Quận 5, Quận 6) còn nhiều hội quán của cộng đồng người Hoa từ thế kỷ XVIII, XIX như hội quán Tuệ Thành, Nghĩa An, những dãy phố cũ với nhà ống mái ngói. Đi bộ ở Chợ Lớn buổi sáng là một cách xem phố cổ của phương Nam.
Ở Đồng Nai, cù lao Phố trên sông Đồng Nai từng là thương cảng sầm uất thế kỷ XVII – XVIII, nay còn một số đền miếu cổ. Đây là điểm dành cho người thích lịch sử hơn là cảnh đẹp, hợp ghé ngắn trên đường đi Biên Hòa.
So sánh nhanh các nhà cổ, làng cổ Nam Bộ
Bảng giúp xếp lịch. Thời gian đi là ước lượng đường bộ từ TP Hồ Chí Minh, tuỳ tuyến và giờ đi:
| Điểm | Tỉnh, thành (sau 7/2025) | Từ TP Hồ Chí Minh | Nên dành | Ngủ lại |
|---|---|---|---|---|
| Làng cổ Đông Hòa Hiệp | Đồng Tháp (trước là Tiền Giang) | Khoảng 2 – 3 giờ | Một ngày đến một đêm | Có homestay trong nhà cổ |
| Nhà cổ Bình Thủy | Cần Thơ | Khoảng 3 – 4 giờ | 1 – 2 giờ | Ngủ ở trung tâm Cần Thơ |
| Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê | Đồng Tháp (Sa Đéc) | Khoảng 3 giờ | Nửa ngày cùng làng hoa | Ngủ ở Sa Đéc |
| Nhà Trăm Cột | Tây Ninh (trước là Long An) | Khoảng hơn 1 giờ | 1 – 2 giờ | Đi trong ngày |
| Chợ Lớn | TP Hồ Chí Minh | Trong thành phố | Nửa ngày đi bộ | Không cần |
Nếu chỉ có hai ngày, một tuyến gọn là: ngày đầu Đông Hòa Hiệp, ngủ lại nhà cổ; ngày hai qua Sa Đéc xem nhà cổ Huỳnh Thủy Lê, làng hoa rồi về Cần Thơ, sáng hôm sau đi chợ nổi Cái Răng và nhà cổ Bình Thủy trước khi về.
Mùa đi và những điều nên biết ở miền Tây
Miền Tây có hai mùa rõ rệt, và cả hai đều có cái hay riêng khi đi thăm nhà cổ, làng cổ:
- Mùa khô, khoảng tháng 12 đến tháng 4: trời ít mưa, đi lại dễ dàng, đúng mùa nhiều trái cây trong vườn. Dịp trước Tết, làng hoa Sa Đéc nhộn nhịp nhất.
- Mùa nước nổi, khoảng tháng 8 đến tháng 11: nước sông Mê Kông dâng cao, ruộng đồng ngập trắng ở vùng đầu nguồn. Cảnh sông nước rất đẹp nhưng có đường làng ngập, cần hỏi trước.
- Nắng nóng: trưa miền Tây rất nóng ẩm; đi thăm nhà cổ buổi sáng và chiều muộn, mang nón và nước uống.
- Nhà cổ là nhà ở: nhiều ngôi nhà vẫn có gia đình sinh hoạt. Chỉ vào phần được mở cho khách, không chạm vào bàn thờ, đồ gỗ, đồ sứ.
- Trên thuyền: đi chợ nổi, đi kênh rạch luôn mặc áo phao, không ngồi trên mạn thuyền, giữ chặt điện thoại và máy ảnh.
- Ủng hộ chủ nhà: nhiều gia đình tự bỏ tiền giữ nhà cổ; ăn một bữa, ngủ một đêm hay mua một ít trái cây trong vườn là cách giúp họ giữ nhà.
Đi nhà cổ miền Tây là đi chậm, ngồi uống trà dưới hiên, nghe chủ nhà kể về ông bà đã dựng nhà ra sao, qua bao mùa nước. Đó là thứ khó tìm thấy trong những chuyến đi vội.
Câu hỏi thường gặp
Miền Tây có phố cổ như Hội An không?
Miền Tây không có phố cổ quy mô lớn như Hội An. Thay vào đó là những ngôi nhà cổ riêng lẻ hoặc cụm nhà cổ như làng cổ Đông Hòa Hiệp, nhà cổ Bình Thủy, Huỳnh Thủy Lê, cùng một số dãy phố cũ ở Sa Đéc, Chợ Lớn.
Làng cổ Đông Hòa Hiệp có homestay không?
Có. Một số gia đình trong làng mở nhà cổ cho khách ngủ lại, nấu bữa cơm quê và cho thuê xe đạp. Số phòng không nhiều, nên đặt trước vào cuối tuần và dịp lễ. Ngủ lại một đêm giúp cảm nhận rõ nhịp sống miệt vườn.
Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê có liên quan gì đến tiểu thuyết Người tình?
Ngôi nhà gắn với Huỳnh Thủy Lê, người được cho là nguyên mẫu nhân vật người tình trong tiểu thuyết của nhà văn Pháp Marguerite Duras. Vì câu chuyện đó, nhà cổ ở Sa Đéc thu hút nhiều khách nước ngoài, đặc biệt là người đọc yêu thích tác phẩm.
Đi nhà cổ Bình Thủy mất bao lâu?
Thăm nhà cổ Bình Thủy chỉ cần khoảng một đến hai giờ. Ngôi nhà nằm không xa trung tâm Cần Thơ, nên có thể ghép với chợ nổi Cái Răng buổi sáng sớm và bến Ninh Kiều buổi tối trong cùng một ngày.
Nhà Trăm Cột nay thuộc tỉnh nào?
Nhà Trăm Cột nằm ở vùng Cần Đước, trước thuộc tỉnh Long An. Từ tháng 7/2025, sau khi Long An hợp nhất với Tây Ninh, ngôi nhà thuộc tỉnh Tây Ninh. Đường đi từ TP Hồ Chí Minh khoảng hơn một giờ.
Mùa nào đi nhà cổ miền Tây đẹp nhất?
Mùa khô, khoảng tháng 12 đến tháng 4, trời ít mưa, đi lại dễ và nhiều trái cây. Mùa nước nổi, khoảng tháng 8 đến tháng 11, có cảnh sông nước đẹp nhưng một số đường làng ngập. Cả hai mùa đều đi được nếu chuẩn bị đúng.