Ở Việt Nam, phần sáng nhất của dải Ngân Hà, tức vùng lõi hướng về trung tâm thiên hà trong chòm Nhân Mã, có thể chụp được từ khoảng tháng Hai tới tháng Mười: đầu mùa thấy trước rạng sáng ở phía đông nam, giữa mùa thấy gần như suốt đêm, cuối mùa thấy ngay sau khi trời tối ở phía tây nam. Ba điều kiện quyết định: đêm không trăng hoặc trăng đã lặn, nơi ở xa đèn thành phố, và trời quang không mây. Thông số khởi điểm cho máy ảnh là ống góc rộng khẩu f/2.8 hoặc lớn hơn, ISO khoảng 3200 tới 6400, phơi sáng mười lăm tới hai mươi lăm giây trên chân máy.
Dải Ngân Hà là thứ nhiều người sống ở thành phố chưa từng nhìn thấy bằng mắt thường. Ở những nơi tối thật sự, nó hiện ra như một dải mây sáng vắt ngang trời, và máy ảnh với phơi sáng dài ghi được nhiều hơn mắt người. Việt Nam nằm ở vĩ độ thấp nên lõi thiên hà lên khá cao trên bầu trời, thuận lợi hơn nhiều nước phương Bắc. Cái khó nằm ở thời tiết: mùa Ngân Hà đẹp nhất lại trùng mùa mưa ở nhiều vùng. Bài này giúp bạn chọn mùa, chọn đêm, chọn nơi và thiết lập máy cho đúng.
Mùa Ngân Hà và thời tiết từng miền
Vị trí lõi Ngân Hà trên bầu trời theo tháng là chuyện thiên văn, cố định mỗi năm. Thời tiết từng vùng thì khác nhau. Bảng dưới ghép hai yếu tố này ở mức khái quát; luôn xem dự báo mây trước mỗi đêm.
| Khoảng tháng | Lõi Ngân Hà thấy lúc nào | Thời tiết thường gặp | Gợi ý vùng |
|---|---|---|---|
| Tháng Hai – tháng Tư | Mọc sau nửa đêm, đẹp trước rạng sáng, phía đông nam | Mùa khô ở miền Nam và Tây Nguyên; miền Bắc còn nồm ẩm, mây thấp | Tây Nguyên, đảo phía Nam, ven biển Nam Trung Bộ |
| Tháng Năm – tháng Tám | Thấy phần lớn đêm, lên cao nhất quanh nửa đêm | Mùa mưa ở miền Nam, Tây Nguyên; miền Trung khô nóng, nhiều ngày quang | Duyên hải miền Trung, Nam Trung Bộ, đêm quang hiếm hoi giữa mùa mưa ở vùng núi |
| Tháng Chín – tháng Mười | Thấy ngay sau khi trời tối, lặn về phía tây nam vào nửa đêm | Miền Bắc vào thu, trời trong dần; miền Trung bắt đầu mùa mưa bão | Vùng cao phía Bắc sau mùa mưa |
Vùng duyên hải Nam Trung Bộ, nhất là khu vực Ninh Thuận cũ nay thuộc Khánh Hoà, nổi tiếng khô và ít mưa, nên có nhiều đêm quang hơn hẳn các vùng khác. Vùng cao phía Bắc như Tà Xùa, Lảo Thẩn, Hoàng Su Phì có trời rất tối nhưng mây và sương nhiều; những đêm quang sau đợt gió mùa đầu thu thường đẹp. Từ tháng Mười Một tới tháng Một, lõi Ngân Hà ở gần mặt trời nên không chụp được, nhưng phần mờ hơn của dải Ngân Hà và các chòm sao mùa đông vẫn đẹp.
Chọn đêm: trăng, mây và giờ
Tuần trăng quyết định nhiều nhất. Ánh trăng làm trời sáng lên và xoá gần hết dải Ngân Hà. Chọn đêm quanh ngày không trăng (cuối và đầu tháng âm lịch), hoặc chọn giờ sau khi trăng đã lặn hay trước khi trăng mọc. Ứng dụng tra pha trăng và giờ mọc lặn của trăng là công cụ đầu tiên phải mở.
Mây là biến số khó đoán nhất. Dự báo mây theo tầng và theo giờ giúp được phần nào. Mây mỏng tầng cao cũng làm mờ sao rõ rệt. Ở vùng núi, mây hay dâng lên lúc chiều và tan dần về khuya, có khi trời quang sau nửa đêm.
Độ ẩm và sương. Không khí nhiều hơi nước làm trời kém trong; đêm sau mưa thường bụi sạch, sao rõ. Nhưng độ ẩm cao cũng làm sương đọng lên ống kính, cần chuẩn bị chống đọng sương.
Giờ xanh cho tiền cảnh. Người chụp thường đến điểm từ lúc hoàng hôn, chụp tiền cảnh trong giờ xanh khi còn thấy chi tiết, rồi giữ nguyên máy chờ trời tối hẳn để chụp bầu trời, ghép hai phần lại.
Tìm nơi tối: ô nhiễm ánh sáng và hướng nhìn
Ô nhiễm ánh sáng là quầng sáng mà đèn đô thị hắt lên bầu trời. Từ một thành phố lớn, quầng sáng này có thể thấy từ rất xa, làm trời phía đó sáng màu cam xám. Muốn chụp Ngân Hà, cần ra khỏi vùng ảnh hưởng của đô thị càng xa càng tốt. Các bản đồ ô nhiễm ánh sáng trực tuyến tô màu từng vùng theo độ sáng bầu trời đo từ vệ tinh, giúp bạn tìm những vùng tối nhất trong bán kính đi được.
Hướng nhìn cũng quan trọng. Lõi Ngân Hà nằm ở phía nam bầu trời, nên điểm chụp lý tưởng là nơi phía nam không có thành phố, thị trấn hay khu công nghiệp. Một bãi biển hướng nam trên đảo, một đỉnh đồi ở Tây Nguyên nhìn về phía nam, một thung lũng vùng cao không có đèn đường là những lựa chọn tốt. Ngay cả đèn của một làng nhỏ hay một khu nghỉ cũng có thể làm sáng tiền cảnh và chân trời.
Đèn thuyền câu mực trên biển là trường hợp đặc biệt: ở nhiều vùng biển, ban đêm có hàng loạt thuyền thắp đèn rất sáng ngoài khơi, làm chân trời phát sáng. Điều này có thể làm hỏng ảnh, nhưng cũng có thể thành chất liệu: dải đèn thuyền là một đường sáng ở chân trời bên dưới dải Ngân Hà. Đảo xa bờ, đèo vùng cao, cao nguyên rộng là những nơi trời tối nhất mà người đi du lịch có thể đến được ở Việt Nam.
Thông số khởi điểm và quy tắc tốc độ
Sao di chuyển trên bầu trời do Trái Đất quay. Phơi sáng quá lâu, sao thành vệt ngắn thay vì chấm. Quy tắc 500 là cách tính đơn giản: lấy 500 chia cho tiêu cự tương đương khung hình đầy đủ ra số giây tối đa. Với máy cảm biến nhỏ hơn, nhân tiêu cự với hệ số cắt trước khi chia. Máy độ phân giải cao lộ vệt sớm hơn, nên nhiều người dùng con số nhỏ hơn 500 cho an toàn.
| Thiết lập | Giá trị khởi điểm | Vì sao |
|---|---|---|
| Ống kính | Góc rộng 14–24 mm, khẩu f/2.8 hoặc lớn hơn (f/1.8, f/2) | Bao được nhiều trời, thu nhiều sáng |
| Khẩu độ | Mở lớn nhất hoặc khép một nấc nếu mép ảnh sao bị méo | Cần tối đa ánh sáng |
| Tốc độ | Khoảng 15–25 giây với ống 14–20 mm | Theo quy tắc 500, giữ sao thành chấm |
| ISO | Khoảng 3200–6400 | Đủ sáng mà nhiễu còn kiểm soát được |
| Cân bằng trắng | Đặt tay khoảng 3800–4500 K | Trời tối màu xanh lam tự nhiên, không ám cam |
| Định dạng | RAW | Cần để chỉnh và giảm nhiễu |
Ví dụ: ống 20 mm trên máy khung hình đầy đủ cho tối đa khoảng 25 giây theo quy tắc 500; trên máy cảm biến APS-C hệ số 1,5 thì 20 mm tương đương 30 mm, tối đa khoảng 16 giây. Chụp thử, phóng to ảnh tối đa trên màn hình kiểm tra sao ở góc ảnh; nếu thấy vệt, giảm thời gian.
Lấy nét vô cực trong bóng tối
Lấy nét là bước khó nhất và hay hỏng nhất khi chụp sao, vì lấy nét tự động không hoạt động trong tối. Dấu vô cực trên vòng nét của nhiều ống kính không chính xác.
- Chuyển ống kính và máy sang lấy nét tay, tắt chống rung khi đặt trên chân máy.
- Bật chế độ xem trực tiếp trên màn hình, hướng máy về phía một ngôi sao sáng, một hành tinh hoặc một ánh đèn rất xa.
- Phóng đại hình ảnh trên màn hình lên tối đa vào ngôi sao đó.
- Xoay vòng nét từ từ cho tới khi ngôi sao nhỏ nhất, sắc nhất; quá tay là nó phình to lại.
- Dán băng dính cố định vòng nét để không vô tình xoay mất trong đêm.
- Chụp một tấm thử, phóng to kiểm tra; lặp lại nếu chưa nét.
Có thể lấy nét trước lúc trời còn chút sáng vào một vật rất xa, như đỉnh núi xa hay đèn tháp xa, rồi dán cố định. Nhưng nhiệt độ hạ về đêm có thể làm thay đổi nét nhẹ, nên kiểm tra lại vài lần trong buổi chụp.
Giảm nhiễu bằng xếp chồng và chỉnh ảnh vừa phải
Ở ISO cao, mỗi tấm ảnh đều có nhiễu ngẫu nhiên. Xếp chồng là chụp liên tiếp mười tới hai mươi tấm giống hệt nhau, rồi dùng phần mềm căn chỉnh các ngôi sao và tính trung bình. Nhiễu ngẫu nhiên triệt tiêu nhau, còn tín hiệu thật là sao và dải Ngân Hà giữ lại, cho ảnh mịn hơn hẳn một tấm đơn. Nhiều phần mềm miễn phí và trả phí làm được việc này; tiền cảnh và bầu trời thường được xếp chồng riêng.
Khi chỉnh, tăng tương phản và độ rõ vừa phải ở vùng lõi Ngân Hà để làm nổi các dải bụi tối, giữ nền trời không quá đen. Ảnh Ngân Hà trên mạng nhiều tấm tím, hồng, xanh lục lố; trời đêm thật ở nơi tối gần như trung tính, lõi Ngân Hà hơi ngả vàng nâu, các vùng xa ngả xanh lam nhẹ. Giữ màu gần tự nhiên sẽ cho ảnh đẹp lâu.
Tiền cảnh là thứ biến ảnh thiên văn thành ảnh phong cảnh. Một cây cô độc, một mỏm đá, một lều cắm trại có đèn nhẹ, một ngọn hải đăng, đặt dưới dải Ngân Hà cho ảnh có câu chuyện. Đèn chiếu tiền cảnh nên rất yếu và ấm, hoặc chụp tiền cảnh trong giờ xanh để không cần đèn.
Chuẩn bị và an toàn cho đêm chụp ngoài trời
Chụp sao là ngồi ngoài trời nhiều giờ trong bóng tối, thường ở nơi vắng. Đi theo nhóm, báo cho người ở nhà nghỉ biết bạn đi đâu, mấy giờ về. Khảo sát điểm chụp lúc ban ngày để biết đường đi, chỗ đặt chân máy, vực, đá trơn. Đèn đội đầu nên có chế độ ánh sáng đỏ để không làm mắt mất thích nghi với bóng tối và không làm phiền người chụp khác.
Mang áo ấm dù là mùa hè, vì nhiệt độ trên đỉnh núi, trên đảo lộng gió về đêm hạ nhanh. Sương đọng lên ống kính là kẻ thù thầm lặng: chụp được một giờ, ảnh mờ dần mà không biết. Dải sưởi ống kính chạy bằng sạc dự phòng là phụ kiện mà người chụp sao lâu năm thường mang; không có thì lau ống kính định kỳ và dùng loa che nắng.
Ở vùng biên giới, trên đảo có đơn vị quân đội, hoặc trong vườn quốc gia, việc ở ngoài vào ban đêm có thể có quy định riêng; hỏi chính quyền, biên phòng hay ban quản lý trước. Cắm trại thì ở khu vực cho phép, không đốt lửa ở nơi cấm, mang rác về. Đêm sao đẹp là đêm yên tĩnh; tôn trọng sự yên tĩnh đó với người dân và với cả thiên nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Mắt thường có nhìn thấy dải Ngân Hà ở Việt Nam không?
Có, ở nơi thật tối, đêm không trăng, trời quang. Nó hiện ra như một dải mây sáng mờ vắt ngang trời. Cần mười lăm hai mươi phút để mắt thích nghi với bóng tối. Ở thành phố hay gần thị trấn thì gần như không thấy.
Tháng nào chụp Ngân Hà đẹp nhất ở Việt Nam?
Lõi Ngân Hà thấy từ khoảng tháng Hai tới tháng Mười. Về thời tiết, mùa khô ở miền Nam và Tây Nguyên (khoảng tháng Hai tới tháng Tư) và những đêm quang mùa hè ở duyên hải miền Trung thường thuận lợi. Luôn xem dự báo mây.
Chụp Ngân Hà bằng điện thoại được không?
Một số điện thoại có chế độ đêm hoặc chế độ thiên văn khi đặt trên chân máy chụp được trời sao và dải Ngân Hà mờ ở nơi thật tối. Kết quả kém máy ảnh cảm biến lớn, nhưng đủ làm kỷ niệm.
Vì sao ảnh sao của mình bị vệt dài?
Do thời gian phơi sáng quá dài so với tiêu cự, sao di chuyển trong lúc chụp. Giảm thời gian phơi theo quy tắc 500 hoặc chặt hơn, tăng ISO hoặc mở khẩu lớn hơn để bù sáng.
Có cần thiết bị bám sao không?
Không bắt buộc. Thiết bị bám sao giúp phơi sáng lâu hơn, ảnh trời mịn hơn ở ISO thấp, nhưng tiền cảnh sẽ nhoè và cần chụp riêng. Người mới nên bắt đầu với chân máy và xếp chồng.
Đêm trăng sáng có chụp được gì không?
Trăng sáng xoá phần lớn dải Ngân Hà, nhưng lại chiếu sáng phong cảnh như ánh ngày dịu, rất đẹp cho ảnh phong cảnh đêm có vài ngôi sao sáng. Đêm trăng non hoặc trăng khuyết sau khi trăng lặn mới là đêm chụp Ngân Hà.