Giờ vàng là khoảng thời gian ngay sau khi mặt trời mọc và ngay trước khi mặt trời lặn, lúc mặt trời còn thấp nên ánh sáng xiên, ấm và mềm. Ở Việt Nam khoảng này thường chỉ kéo dài chừng ba mươi đến bốn mươi lăm phút mỗi đầu ngày, ngắn hơn nhiều so với các nước vĩ độ cao, vì nước ta nằm gần xích đạo và mặt trời lên xuống theo đường gần thẳng đứng. Muốn có ảnh đẹp, bạn phải có mặt ở điểm chụp trước giờ mặt trời mọc ít nhất hai mươi phút và biết trước mặt trời sẽ lên ở hướng nào.
Giờ xanh là khoảng ngắn trước khi mặt trời mọc và sau khi mặt trời lặn, khi bầu trời còn sáng màu lam mà mặt đất không còn nắng trực tiếp. Ở vĩ độ Việt Nam giờ xanh cũng chỉ độ hai mươi phút. Hai khoảng này là xương sống của gần như mọi ảnh phong cảnh đẹp bạn từng thấy về ruộng bậc thang, phố cổ hay vịnh biển. Bài này giải thích vì sao ánh sáng lúc ấy đẹp, cách tra giờ chính xác cho từng nơi, nên đứng quay về hướng nào ở bờ biển miền Trung, ở thung lũng Tây Bắc hay ở một phố cổ, và sắp xếp ngày đi chơi sao cho không bỏ lỡ hai cửa sổ ánh sáng quý nhất.
Vì sao ánh sáng giờ vàng đẹp hơn ánh sáng buổi trưa
Buổi trưa mặt trời gần đỉnh đầu, nhất là ở miền Nam và miền Trung vào mùa khô. Ánh sáng rọi thẳng xuống làm bóng đổ ngắn, nằm ngay dưới chân vật thể, nên núi đồi trông dẹt, ruộng bậc thang mất các nếp, mặt người có quầng tối dưới mắt. Độ tương phản lại rất cao: trời trắng cháy trong khi tán cây đen kịt, cảm biến máy ảnh hay điện thoại không giữ nổi cả hai.
Khi mặt trời thấp, ánh sáng phải đi qua lớp khí quyển dày hơn. Phần ánh sáng xanh bị tán xạ bớt, phần đỏ và cam còn lại nhiều hơn, nên cảnh ngả ấm. Quan trọng hơn màu là hướng: tia sáng xiên lướt qua bề mặt, mỗi gợn đồi, mỗi bờ ruộng, mỗi mái ngói đều đổ bóng dài. Bóng chính là thứ cho mắt người cảm nhận chiều sâu và chất liệu. Một sườn đồi chè buổi trưa chỉ là mảng xanh phẳng, nhưng lúc bảy giờ sáng nó hiện ra từng luống như vân tay.
Độ tương phản lúc giờ vàng cũng thấp hơn vì bầu trời và mặt đất gần nhau về độ sáng. Đây là lý do dân chụp ảnh chịu dậy lúc bốn giờ sáng: cùng một chỗ đứng, cùng một máy, ảnh lúc sáu giờ và ảnh lúc mười một giờ khác nhau như hai nơi. Riêng với cảnh có nước như hồ, vịnh, ruộng mùa nước đổ, mặt nước lúc gió lặng buổi sớm còn soi bóng được, điều hiếm khi có vào buổi chiều khi gió đã lên.
Giờ vàng ở Việt Nam ngắn và thay đổi theo mùa thế nào
Việt Nam trải từ khoảng vĩ độ 8 đến 23 độ bắc. Càng ra bắc, chênh lệch giữa mùa hè và mùa đông càng lớn; càng vào nam, giờ mặt trời mọc gần như cố định quanh năm. Bảng dưới là khoảng ước chừng để hình dung, không thay cho tra cứu theo ngày và theo toạ độ cụ thể.
| Vùng | Mặt trời mọc | Mặt trời lặn | Ghi chú cho người chụp |
|---|---|---|---|
| Hà Nội, Tây Bắc, Đông Bắc | Khoảng 5 giờ 15 vào giữa hè, muộn tới khoảng 6 giờ 30 giữa đông | Khoảng 18 giờ 45 giữa hè, sớm tới khoảng 17 giờ 15 giữa đông | Mùa đông vùng núi còn có núi che, nắng tới thung lũng muộn hơn giờ trên lịch |
| Huế, Đà Nẵng, miền Trung | Dao động hẹp hơn, quanh 5 giờ 15 tới 6 giờ 15 | Quanh 17 giờ 15 tới 18 giờ 30 | Bờ biển hướng đông: bình minh trên biển là đặc sản |
| TP.HCM, miền Tây, đảo phía Nam | Quanh 5 giờ 30 tới 6 giờ 15 cả năm | Quanh 17 giờ 30 tới 18 giờ 15 | Chênh mùa ít, nhưng mùa mưa chiều hay có giông che hoàng hôn |
Con số trên lịch chỉ là lúc mép mặt trời chạm đường chân trời phẳng. Ở thung lũng giữa núi như Mù Cang Chải hay Sa Pa, mặt trời phải leo qua dãy núi phía đông mới chiếu tới đáy, nên ruộng có thể chỉ nhận nắng sau giờ mọc ba mươi đến sáu mươi phút. Ngược lại, đứng trên đỉnh núi như Tà Xùa hay Lảo Thẩn, bạn thấy mặt trời sớm hơn người dưới thung. Vì vậy dân chụp ảnh luôn tra thêm địa hình chứ không chỉ tra giờ.
Tra giờ và hướng mặt trời bằng công cụ nào
Ứng dụng thời tiết trên điện thoại. Gần như ứng dụng thời tiết nào cũng có giờ mặt trời mọc, lặn theo vị trí. Đủ để biết phải dậy lúc mấy giờ, nhưng không cho biết mặt trời lên ở góc nào trên đường chân trời.
Ứng dụng chuyên cho nhiếp ảnh. Các ứng dụng tra quỹ đạo mặt trời, mặt trăng cho phép đặt một điểm trên bản đồ vệ tinh và xem đường kẻ hướng mọc, hướng lặn theo từng ngày. Bạn sẽ biết ngay vào tháng Sáu mặt trời mọc lệch hẳn về phía đông bắc, còn tháng Mười Hai lệch về đông nam. Ở một bãi biển cong, chênh lệch này quyết định mặt trời mọc từ biển hay mọc sau mũi đá.
Bản đồ vệ tinh và ảnh của người đi trước. Mở chế độ vệ tinh để xem điểm đứng có bị đồi, rừng, nhà cao che hướng đông hay không. Ảnh người khác chụp cùng nơi, nhìn vào hướng bóng đổ, cũng cho biết họ chụp buổi nào.
Hỏi chủ nhà nghỉ hoặc người dẫn đường địa phương. Người sống ở đó biết mây sớm thường tan lúc mấy giờ, thung nào có nắng sớm, đường lên điểm ngắm mất bao lâu đi bộ trong tối. Đây là nguồn chính xác nhất cho những thứ không ứng dụng nào tính được.
Chọn hướng: thuận sáng, ngược sáng hay sáng bên
Thuận sáng nghĩa là mặt trời sau lưng bạn, chiếu thẳng vào cảnh. Màu trời xanh đậm nhất, chi tiết rõ, hợp để chụp một mặt núi đá, một dãy nhà phố cổ đón nắng sớm. Nhược điểm là bóng đổ nằm phía sau vật thể nên cảnh hơi phẳng. Ngược sáng là quay về phía mặt trời: sương, khói bếp, bụi nước, lá non và tóc người phát sáng viền, nhưng dễ loá và mặt đất tối. Sáng bên, khi mặt trời ở chín mươi độ so với hướng nhìn, là hướng làm nổi khối mạnh nhất, đặc biệt với ruộng bậc thang, đồi cát, sóng biển.
Ở bờ biển miền Trung từ Huế vào tới Khánh Hoà, biển nằm phía đông nên bình minh là lúc ngược sáng trên biển: mặt trời nhô lên từ nước, thuyền thúng thành bóng đen. Buổi chiều quay ra biển là thuận sáng, nước xanh trong nhưng không có hoàng hôn trên biển. Ngược lại, ở Phú Quốc, Nam Du, Hà Tiên hay các bãi phía tây của đảo, hoàng hôn rơi xuống biển, còn bình minh mọc từ phía đất liền hoặc rừng.
Với thung lũng, hãy nghĩ theo trục. Thung chạy bắc nam thì sáng sớm một sườn sáng, một sườn tối, rất có khối; thung chạy đông tây thì mặt trời có thể rọi dọc lòng thung, hợp chụp tia sáng xuyên sương. Với phố cổ như Hội An (Đà Nẵng, trước thuộc Quảng Nam), chiều muộn nắng xiên rọi dọc các phố chạy theo hướng đông tây cho tường vàng ấm màu, còn sáng sớm phố vắng, ánh sáng dịu, hợp chụp tường vàng và mái ngói rêu khi chưa đông người.
Lên lịch một ngày chụp theo hai cửa sổ ánh sáng
Dân đi chơi hay mắc lỗi xếp lịch theo điểm tham quan, đến đâu chụp đó, nên phần lớn ảnh rơi vào giữa trưa. Cách làm của người chụp phong cảnh ngược lại: chốt hai điểm đẹp nhất cho sáng và chiều, phần còn lại của ngày dành cho di chuyển, ăn uống, nghỉ.
- Tối hôm trước: tra giờ mặt trời mọc, hướng mọc, dự báo mây và gió; sạc pin, xoá thẻ nhớ, để sẵn quần áo ấm nếu ở vùng núi.
- Tính ngược thời gian: giờ mọc trừ hai mươi phút giờ xanh, trừ thời gian đi bộ lên điểm ngắm, trừ thêm mười lăm phút dò chỗ đứng. Đó là giờ phải rời phòng.
- Tới nơi khi trời còn tối: đặt máy, thử bố cục, chụp thử vài khung giờ xanh. Lúc nắng lên mới loay hoay tìm góc là đã mất nửa cửa sổ.
- Chụp liên tục suốt ba mươi phút sau khi mặt trời mọc, vì màu và hướng bóng thay đổi từng vài phút; ảnh đẹp nhất thường không phải lúc mặt trời vừa nhô lên.
- Giữa ngày: đi chỗ có bóng râm như hang động, rừng, làng, quán cà phê; hoặc dò trước điểm chiều để biết mặt trời sẽ lặn ở đâu.
- Chiều: có mặt trước giờ lặn bốn mươi phút, chụp đến khi trời tắt hẳn giờ xanh, rồi mới về.
Hai cửa sổ này không phải lúc nào cũng mở. Mùa mưa phía Nam, giông chiều thường kéo tới từ ba bốn giờ chiều; mùa đông miền Bắc, mưa phùn và mây thấp có khi che kín nhiều ngày liền. Vì vậy chuyến đi chụp ảnh nên có ít nhất một ngày dự phòng ở điểm quan trọng nhất.
Khi trời không chiều lòng: mây, sương, mưa và nắng gắt
Trời u ám không có nghĩa là bỏ máy. Mây dày tạo một hộp tản sáng khổng lồ, ánh sáng đều, không bóng gắt, rất hợp chụp rừng, suối, thác, rêu đá và phố cổ, những cảnh mà nắng làm loang lổ. Màu lá xanh bão hoà hơn, nước thác không bị cháy trắng. Sương mù sau mưa ở Đà Lạt, Sa Pa hay Tam Đảo biến hàng thông, cột điện, mái nhà thành các lớp xám nhạt dần, chính là chất liệu của những tấm ảnh trầm và tĩnh.
Ngay sau cơn mưa, không khí sạch bụi, tầm nhìn xa hẳn, núi xa hiện rõ từng lớp. Nếu mặt trời ló ra lúc chiều sau giông, đó thường là những phút đẹp nhất trong ngày, với mây vỡ, tia sáng và có khi cả cầu vồng ở hướng ngược mặt trời. Người chụp lâu năm ở miền Nam canh đúng khoảnh khắc này trong mùa mưa.
Còn khi buộc phải chụp giữa trưa, ví dụ đang trên thuyền ở vịnh hay đi qua một con đèo chỉ một lần, hãy tìm cảnh có nước trong nhìn từ trên cao xuống, vì nắng đứng làm nước biển trong và xanh nhất, hoặc chụp chi tiết trong bóng râm. Kính lọc phân cực giúp giảm loá trên mặt nước và lá, giữ trời bớt nhạt. Và nhớ rằng một tấm ảnh trung bình ở nơi đẹp vẫn quý hơn việc bỏ lỡ cả chuyến vì cố chờ ánh sáng hoàn hảo.
Câu hỏi thường gặp
Giờ vàng buổi sáng hay buổi chiều đẹp hơn?
Không có buổi nào luôn đẹp hơn. Buổi sáng không khí trong, ít bụi, gió lặng nên mặt nước soi bóng và hay có sương. Buổi chiều ấm màu hơn vì bụi và hơi ẩm tích suốt ngày, nhưng gió thường đã lên. Chọn theo hướng điểm chụp và theo mùa mưa nắng của vùng.
Ở Việt Nam có cần tra giờ vàng riêng cho từng ngày không?
Ở miền Nam chênh lệch theo mùa nhỏ nên nhớ khoảng chung là đủ. Ở miền Bắc, nhất là vùng núi, giờ mọc chênh hơn một tiếng giữa hè và đông, cộng thêm núi che, nên nên tra theo ngày và theo điểm cụ thể.
Đi chơi cùng gia đình thì làm sao vẫn có ảnh giờ vàng?
Chọn chỗ ở sát điểm đẹp để đi bộ năm mười phút là tới, chụp một mình lúc sáng sớm khi cả nhà còn ngủ rồi về ăn sáng cùng. Buổi chiều đưa cả nhà ra bãi biển hoặc đồi lúc gần hoàng hôn vốn cũng là giờ dễ chịu nhất.
Giờ xanh có cần chân máy không?
Thường cần. Trời đã tối nên tốc độ màn trập chậm, cầm tay dễ rung. Điện thoại có chế độ chụp đêm giúp được phần nào, nhưng muốn mặt nước mịn và đèn phố sắc thì nên có chân máy nhỏ hoặc tì máy lên lan can, bờ đá.
Mây dày buổi sáng thì nên chờ hay đi chỗ khác?
Xem dự báo theo giờ và hỏi người địa phương. Ở vùng núi, mây sớm hay tan sau tám chín giờ và để lại sương trong thung rất đẹp. Nếu dự báo mưa cả ngày, chuyển sang chụp rừng, suối, làng, chợ, những cảnh hợp ánh sáng tản.
Mùa nào trong năm ánh sáng chụp phong cảnh ở miền Bắc đẹp nhất?
Mùa thu từ khoảng tháng Chín tới tháng Mười Một thường trời trong, nắng hanh, mặt trời không quá gắt, lại trùng mùa lúa chín vùng cao. Mùa đông nhiều mây và mưa phùn, mùa hè nắng gắt và hay mưa giông, dù vẫn có những ngày rất đẹp.