Ruộng bậc thang đẹp nhất trên ảnh vào hai mùa: mùa nước đổ khi ruộng vừa được cho nước, mặt ruộng như những mảnh gương soi trời, thường khoảng tháng Năm, tháng Sáu ở Tây Bắc; và mùa lúa chín vàng, thường khoảng cuối tháng Chín, đầu tháng Mười, tuỳ năm và tuỳ độ cao. Giờ chụp nên là sáng sớm hoặc chiều muộn khi nắng xiên làm từng bờ ruộng đổ bóng; giữa trưa ruộng trông phẳng như tấm thảm. Ống tele giúp nén các tầng ruộng lại, còn ống góc rộng hợp khi có tiền cảnh gần.
Ảnh ruộng bậc thang là thể loại phong cảnh được chụp nhiều nhất ở vùng núi phía Bắc, từ Mù Cang Chải, Trạm Tấu (Lào Cai, trước thuộc Yên Bái) tới Hoàng Su Phì (Tuyên Quang, trước thuộc Hà Giang), Y Tý, Sa Pa (Lào Cai), Bắc Sơn (Lạng Sơn) hay Pù Luông (Thanh Hoá). Chính vì chụp nhiều nên ảnh dễ giống nhau. Bài này không bàn chọn vùng nào đẹp hơn mà đi vào kỹ thuật: mỗi giai đoạn của vụ lúa cho chất liệu gì, nắng giờ nào hợp với sườn nào, bố cục thế nào để ra hình khối, và những phép tắc cần giữ vì ruộng là tài sản và mồ hôi của người dân.
Mỗi giai đoạn vụ lúa cho một kiểu ảnh khác
Ruộng bậc thang vùng cao phần lớn chỉ làm một vụ lúa nước chính trong năm, theo mùa mưa. Thời điểm từng giai đoạn chênh nhau theo độ cao và theo năm, nên khoảng tháng dưới đây chỉ để hình dung; trước khi đi hãy hỏi người địa phương hoặc xem ảnh mới đăng của người vừa đến.
| Giai đoạn | Khoảng thời gian thường gặp ở Tây Bắc | Chất liệu ảnh | Giờ đẹp |
|---|---|---|---|
| Mùa nước đổ | Khoảng tháng Năm, tháng Sáu | Mặt nước phản chiếu trời, đường bờ ruộng uốn lượn rõ, người và trâu cày bừa | Sáng sớm lặng gió, hoàng hôn khi mặt nước bắt màu trời |
| Lúa mới cấy, lúa non | Khoảng tháng Sáu tới tháng Tám | Xanh mạ non, từng hàng lúa thẳng, tương phản với đất | Sau mưa, nắng sớm |
| Lúa chín | Khoảng cuối tháng Chín, đầu tháng Mười | Vàng óng, tầng tầng lớp lớp, khối mạnh khi nắng xiên | Chiều muộn, sáng sớm có sương |
| Sau gặt, mùa khô | Từ tháng Mười Một trở đi | Rạ, đất, nét bờ ruộng lộ rõ, có nơi cỏ hoặc sương giá | Ánh sáng thấp mùa đông |
Nơi có độ cao khác nhau thì chín lệch nhau vài tuần, nên một chuyến đi có thể gặp ruộng chín ở thung thấp và còn xanh ở sườn cao. Đó lại là chất liệu tốt: ảnh có cả hai màu xanh vàng xen kẽ thường sinh động hơn một màu vàng đồng đều. Mùa nước đổ thì kéo dài theo từng thửa, nhà nào cho nước trước cấy trước, nên chỉ có vài tuần ngắn ngủi mà cả sườn đồi đều lấp lánh.
Ánh sáng: vì sao giữa trưa ruộng trông phẳng
Hình khối của ruộng bậc thang nằm ở bờ ruộng, những đường cong nối nhau theo đường đồng mức. Muốn thấy bờ ruộng, cần bóng đổ; muốn có bóng, cần nắng xiên. Lúc mười hai giờ trưa nắng đứng, mặt ruộng sáng đều, bờ ruộng không đổ bóng, cả sườn đồi thành một mảng màu. Đó là lý do ảnh ruộng chụp giữa ngày của khách đi tour thường kém xa ảnh chụp lúc bảy giờ sáng hay bốn rưỡi chiều.
Ở thung lũng sâu, sườn núi phía tây nhận nắng sớm, sườn phía đông nhận nắng chiều. Trước khi đi, xem bản đồ để biết khu ruộng mình định chụp nằm ở sườn nào, và đi đúng buổi. Đồi Mâm Xôi ở La Pán Tẩn, Mù Cang Chải, là ví dụ được biết nhiều: một quả đồi tròn có ruộng xếp vòng, chụp lúc nắng xiên thì từng vòng ruộng hiện ra như vân gỗ, còn chụp lúc nắng gắt thì chỉ còn một khối vàng.
Nắng nhẹ qua lớp mây mỏng hay ngay sau mưa cũng đẹp, vì lúa ướt bóng, màu đậm, núi xa trong. Những ngày mây trôi nhanh, bóng mây chạy trên sườn đồi tạo thành mảng sáng tối luân phiên; người chụp kiên nhẫn sẽ chờ đúng lúc vệt nắng rọi vào khu ruộng đẹp nhất trong khi xung quanh còn tối, kiểu ảnh "đèn sân khấu" rất được ưa chuộng.
Bố cục ruộng bậc thang: từ toàn cảnh tới chi tiết
Toàn cảnh có lớp. Đứng trên sườn đối diện hoặc trên đường cao, lấy trọn một thung lũng với ruộng ở trung cảnh, núi xa phía sau và một chút trời. Tìm đường cong lớn chạy qua khung, ví dụ con suối dưới đáy thung hay con đường đất, làm đường dẫn mắt.
Nén lớp bằng tele. Ống tele từ khoảng 100 mm trở lên làm các tầng ruộng xa sát lại, chồng lên nhau thành hoạ tiết. Khung không có trời, không có chân trời, chỉ có ruộng, thường là những tấm ảnh trừu tượng đẹp nhất.
Điểm nhấn con người. Một mái nhà, một chòi canh lúa, một người đang gặt hay một con trâu trên bờ cho người xem tỉ lệ và hơi thở cuộc sống. Đặt điểm nhấn ở giao điểm một phần ba, nơi đường bờ ruộng dẫn tới.
Tiền cảnh gần cho góc rộng. Khi dùng ống góc rộng, đứng gần bờ ruộng hay bông lúa, hạ máy thấp để tiền cảnh chiếm phần dưới khung, ruộng uốn lượn phía sau. Không có tiền cảnh, ảnh góc rộng ruộng bậc thang dễ trống.
Nước đổ: dùng phản chiếu. Mùa nước đổ, đứng ở góc thấy được trời phản chiếu trên mặt ruộng. Lúc hoàng hôn, mỗi thửa ruộng bắt một màu trời, cả sườn đồi như ghép kính màu. Kính phân cực ở đây nên tháo ra, vì nó xoá luôn ánh phản chiếu.
Thiết lập máy cho ruộng bậc thang
Ruộng bậc thang là cảnh tĩnh, nên bạn có thời gian. Với máy ảnh, khẩu độ khoảng f/8 tới f/11 cho độ nét đều từ gần tới xa với ống góc rộng; với ống tele chụp những lớp ruộng xa, f/5.6 tới f/8 thường đủ vì cảnh nằm cùng một khoảng cách. ISO giữ thấp nhất có thể, nhất là khi chụp sáng sớm, để vùng tối của thung lũng không bị hạt.
Màu vàng của lúa chín rất dễ bị đẩy quá. Máy ảnh và điện thoại hay tự tăng bão hoà màu ấm, ra một màu cam đỏ không thật. Đặt cân bằng trắng ánh sáng ban ngày, chụp RAW nếu có, và khi chỉnh thì giảm nhẹ độ bão hoà màu vàng và cam, tăng độ sáng của chúng, để lúa ra vàng sáng thay vì vàng đục. Màu xanh của lúa non cũng thế, dễ ra xanh nõn chuối giả.
Sương sớm ở thung lũng làm ảnh mềm. Nếu muốn ảnh trong, chờ sương tan một phần; nếu muốn ảnh có không khí, chụp ngay khi nắng đầu xuyên qua sương. Đo sáng điểm vào phần ruộng có nắng, chấp nhận vùng bóng tối đậm; sự tương phản sáng tối chính là thứ làm ảnh có hồn. Khi chụp ngược sáng về phía mặt trời đang lên, che ống kính bằng tay hoặc loa che nắng để tránh vệt loá.
Ghép toàn cảnh và chụp từ điểm cao
Nhiều thung lũng ruộng bậc thang rộng hơn khung hình của bất kỳ ống kính nào. Thay vì lùi ra dùng góc siêu rộng làm ruộng nhỏ lại, hãy dùng ống tiêu chuẩn hoặc tele vừa, chụp năm bảy tấm dọc chồng mép nhau khoảng một phần ba, khoá phơi sáng và lấy nét ở chế độ chỉnh tay, rồi ghép lại. Ảnh ghép giữ được độ lớn của từng thửa ruộng mà vẫn thấy cả thung, in khổ lớn rất đẹp.
Điểm cao là chìa khoá cho ảnh ruộng có hình khối. Ở mỗi vùng thường có vài điểm ngắm quen thuộc dọc đường đèo hoặc trên đồi sau bản; người dân và chủ nhà nghỉ biết chỗ nào nhìn trọn một thung. Đừng ngại đi bộ thêm một đoạn lên đồi: chênh vài chục mét độ cao đủ biến cảnh ruộng xếp chồng lộn xộn thành những đường cong tách bạch. Khi đứng cao, mép ruộng phía dưới thường gần hơn bạn nghĩ, nên kiểm tra độ nét cả gần lẫn xa trước khi rời điểm.
Phép tắc khi chụp ảnh ruộng bậc thang
Ruộng bậc thang không phải công viên. Mỗi thửa là sinh kế của một gia đình, được đắp và giữ qua nhiều đời, và bờ ruộng giữ nước rất dễ vỡ. Người chụp ảnh nào cũng nên thuộc mấy điều dưới đây.
- Không đi xuống ruộng, không giẫm lên bờ ruộng mùa nước đổ: bờ đất sụt một chỗ là nước chảy mất, gia đình phải đắp lại.
- Không bẻ lúa, không ngắt bông, không nằm lăn trên lúa chín để tạo dáng; lúa đổ là mất mùa.
- Đi trên lối đi có sẵn; khi cần vào sâu, hỏi người dân trước. Nhiều chòi ngắm hay vị trí chụp đẹp là đất của nhà dân, có nơi họ thu một khoản nhỏ, hãy tôn trọng.
- Chụp người đang làm ruộng thì đứng xa bằng ống tele; muốn chụp gần, hỏi bằng cử chỉ và nụ cười, người ta lắc đầu thì thôi.
- Không cho kẹo, cho tiền trẻ em để đổi lấy ảnh; việc này tạo thói quen xin xỏ và ảnh hưởng tới các em.
- Bay flycam trên ruộng phải theo quy định cấp phép bay hiện hành, không bay sát đầu người, không bay sát đàn trâu bò.
- Mang rác về, đặc biệt là chai nhựa và túi ni lông, vốn trôi xuống ruộng theo nước.
Giữ những điều này không chỉ là chuyện đạo đức. Ở vài nơi, chính hành vi thiếu ý tứ của khách chụp ảnh đã khiến người dân rào ruộng hoặc không muốn đón khách nữa. Người chụp sau sẽ mất chỗ đứng đẹp vì người chụp trước.
Đi chụp ruộng bậc thang: thời gian, di chuyển và kế hoạch dự phòng
Mùa lúa chín vùng núi trùng với cuối mùa mưa, nên vẫn có những ngày mưa, sương dày hoặc đường sạt lở. Cho chuyến đi chụp ruộng ít nhất hai ba ngày ở một vùng thay vì chạy một vòng nhiều nơi, mỗi nơi một buổi. Ở lại trong bản giúp bạn có mặt ở điểm chụp lúc sáng sớm mà không phải chạy xe đường đèo trong tối.
Thời điểm lúa chín thay đổi mỗi năm theo thời tiết, và thường có dịp lễ hội mùa lúa chín đông khách vào cuối tuần. Ngày thường vắng hơn hẳn, chỗ ngắm thoáng, người dân cũng thoải mái hơn. Hỏi trước chủ nhà nghỉ ở bản về tình trạng lúa tuần đó: chín đều chưa, đã gặt khu nào. Nếu lỡ đến khi đã gặt nhiều, chuyển sang chụp cảnh gặt, phơi lúa, ruộng rạ với sương, những khung hình ít người có.
Đường đèo vùng núi mùa mưa có nguy cơ sạt lở; đi xe máy cần có kinh nghiệm đường dốc, không chạy xe khi mưa to hay trời tối. Danh mục kinh nghiệm và an toàn của trang có bài riêng về đi đường đèo. Khi dừng xe chụp ảnh dọc đường, chỉ dừng ở chỗ có lề rộng và tầm nhìn tốt, không dừng ngay khúc cua, đặc biệt trên các cung đường nhiều xe tải chở nông sản mùa thu hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nước đổ hay mùa lúa chín đẹp hơn để chụp?
Hai mùa cho hai kiểu ảnh khác nhau. Lúa chín cho màu vàng rực, hình khối rõ, dễ chụp, đông khách. Nước đổ cho ảnh phản chiếu, đường nét mềm, ít người hơn nhưng khó canh hơn vì chỉ kéo dài vài tuần và phụ thuộc gió lặng.
Ống kính nào hợp nhất để chụp ruộng bậc thang?
Nếu chỉ mang một ống, ống tele trung bình khoảng 70 tới 200 mm hữu ích hơn ống góc rộng, vì ruộng thường ở xa, cần nén lớp và tách chi tiết. Góc rộng dùng khi có tiền cảnh gần hoặc đứng ngay sát mép ruộng.
Chụp ruộng bậc thang bằng điện thoại có được không?
Được. Dùng ống tele của điện thoại để nén lớp ruộng, chạm lấy sáng vào phần ruộng có nắng, hạ phơi sáng một chút để lúa không cháy, tắt chế độ tự làm đẹp màu nếu có. Chụp vào giờ nắng xiên là yếu tố quyết định hơn thiết bị.
Có được bay flycam trên ruộng bậc thang không?
Flycam phải tuân theo quy định cấp phép bay hiện hành; vùng núi gần biên giới thường có hạn chế. Tìm hiểu kỹ, xin phép khi cần, hỏi chính quyền địa phương, và khi bay thì không bay sát người, nhà, gia súc.
Đi chụp ruộng lúa chín cuối tuần có đông không?
Các điểm nổi tiếng vào cuối tuần mùa lúa chín thường đông, nhất là dịp có lễ hội. Đi ngày thường hoặc lên điểm chụp thật sớm sẽ thoáng hơn. Những thung ruộng ít tên tuổi gần đó thường vẫn rất đẹp mà vắng.
Có nên trả tiền khi đứng chụp ở chòi hay đất nhà dân?
Ở một số điểm, gia đình chủ đất dựng chòi ngắm và thu một khoản nhỏ. Đó là đất của họ và công họ giữ lối đi, nên trả theo mức họ nêu là hợp lý. Đừng tự ý vào vườn, vào ruộng khi chưa hỏi.