Trong hang động, ánh sáng yếu hơn ngoài trời hàng trăm, hàng nghìn lần, nên muốn ảnh nét bạn cần một trong ba thứ: chân máy để phơi sáng lâu ở ISO thấp, ISO cao với ống kính khẩu lớn khi phải cầm tay, hoặc tận dụng ánh đèn có sẵn trong hang. Ở các hang du lịch có lối đi lát và đèn chiếu như Phong Nha, Thiên Đường hay Sửng Sốt, cách thực tế nhất thường là ISO khoảng 1600 tới 6400, khẩu mở lớn, tì máy vào lan can, và chụp lúc ít người. Còn tia sáng xuyên từ cửa hang hay giếng trời chỉ xuất hiện vào một số giờ nhất định trong ngày.
Hang động là cảnh khó chụp nhất trong du lịch phong cảnh: tối, ẩm, đông người ở hang nổi tiếng, chênh sáng cực lớn giữa cửa hang và lòng hang, và nhiều quy định bảo vệ thạch nhũ. Bài này dành cho người đi các hang mở cửa đón khách ở Phong Nha – Kẻ Bàng (Quảng Trị, trước thuộc Quảng Bình), Tràng An và Tam Cốc (Ninh Bình), vịnh Hạ Long và Lan Hạ, cùng hang nhỏ ở các vùng núi đá vôi khác. Tour thám hiểm có giới hạn khách như Sơn Đoòng, hang Én, Tú Làn có đơn vị tổ chức hướng dẫn riêng về thiết bị và an toàn, chỉ được nhắc ở mức nguyên tắc.
Vì sao ảnh hang động hay bị nhoè, hạt, ám vàng
Ba lỗi phổ biến nhất của ảnh trong hang có chung một gốc: thiếu sáng. Máy tự động gặp chỗ tối sẽ chọn tốc độ chậm, tay rung một chút là nhoè. Nếu bạn ép tốc độ nhanh, máy đẩy ISO lên cao, ảnh nổi hạt và mất chi tiết ở vùng tối. Còn ám vàng là do đèn chiếu trong hang du lịch thường là đèn ấm hoặc đèn màu, máy cân bằng trắng tự động không biết đâu là màu thật của đá.
Thêm vào đó là chênh sáng. Một hang có cửa nhìn ra ngoài trời nắng thì vùng cửa sáng gấp rất nhiều lần lòng hang. Không máy ảnh nào giữ được cả hai trong một tấm: hoặc cửa hang cháy trắng, hoặc lòng hang đen kịt. Và cuối cùng là hơi ẩm: không khí trong hang gần như bão hoà, ống kính mang từ ngoài vào hay từ chỗ lạnh sang chỗ ấm dễ đọng sương, ảnh mờ như có lớp màng.
Hiểu ba nguyên nhân đó thì cách xử lý rõ ràng: làm máy đứng yên để được phơi sáng lâu, chấp nhận ISO cao có kiểm soát, đặt cân bằng trắng hợp lý và chụp RAW để chỉnh, chụp nhiều tấm bù trừ cho cảnh chênh sáng, và chăm sóc ống kính khỏi hơi nước. Phần còn lại là chọn thời điểm vào hang và vị trí đứng.
Thông số khởi điểm cho từng tình huống trong hang
Số dưới đây là chỗ bắt đầu cho máy ảnh có cảm biến cỡ lớn; điện thoại tự xử lý nhiều hơn nhưng nguyên lý tương tự. Chụp thử, phóng to kiểm tra độ nét, rồi điều chỉnh.
| Tình huống | Cách giữ máy | Thông số gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hang du lịch có đèn, lối đi đông | Cầm tay, tì lan can | Khẩu lớn nhất ống cho phép, tốc độ khoảng 1/30 giây, ISO tự động trần 6400 | Bật chống rung, chụp loạt vài tấm, giữ tấm nét nhất |
| Hang có đèn, ít người, được dùng chân máy | Chân máy | f/8, ISO 100–400, phơi vài giây tới vài chục giây | Hẹn giờ hai giây để không rung khi bấm |
| Cửa hang nhìn ra ngoài sáng | Chân máy hoặc tì chắc | Chụp bù trừ ba tới năm tấm cách nhau hai khẩu | Ghép sau, hoặc bật HDR điện thoại |
| Ngồi thuyền qua hang (Tràng An, Tam Cốc) | Cầm tay, thuyền chuyển động | Tốc độ không dưới khoảng 1/60 giây, ISO cao, khẩu lớn | Chụp lúc thuyền ra cửa hang, không cố chụp lòng hang tối |
Nếu máy cho đặt trần ISO tự động, hãy dùng: bạn khoá khẩu và tốc độ tối thiểu, máy tự đẩy ISO vừa đủ. Hạt ở ISO cao trên máy đời mới phần lớn xử lý được khi chỉnh ảnh, còn ảnh nhoè vì rung thì không cứu được. Luôn ưu tiên ảnh nét hơi hạt hơn ảnh mịn mà nhoè.
Tia sáng xuyên cửa hang và giếng trời: tính giờ, tạo khói tự nhiên
Tấm ảnh hang động mà ai cũng muốn có là một cột sáng từ cửa hang hay giếng trời rọi xuống, người đứng nhỏ xíu dưới chân. Cột sáng chỉ hiện ra khi đủ ba điều kiện: mặt trời chiếu đúng góc vào lỗ mở, trong không khí có hạt bụi hoặc hơi nước để ánh sáng tán xạ, và lòng hang đủ tối làm nền. Giếng trời mỗi hang chỉ đón nắng trực tiếp trong một khung giờ nhất định, thường quanh trưa với giếng đứng, sớm hoặc muộn hơn với cửa hang nghiêng.
Người dẫn đường và đơn vị tổ chức tour biết rõ hang nào có nắng lúc mấy giờ, mùa nào góc mặt trời đẹp. Hãy hỏi họ trước. Hơi nước trong hang sau mưa, hay sương sớm dâng lên từ sông ngầm, tạo cột sáng rõ hơn ngày khô. Một số đoàn thám hiểm tạo hiệu ứng bằng cách để người đi qua làm bụi bay lên; ở hang du lịch thì không nên rắc bụi, đốt khói hay làm bất cứ thứ gì ảnh hưởng tới hang.
Khi chụp cột sáng, đo sáng theo chính vùng sáng, để cột sáng không cháy và nền hang tối đậm. Đặt người hoặc vật nhỏ trong vệt sáng để làm tỉ lệ. Nếu cảnh có cả bầu trời qua giếng thì chắc chắn phải chụp bù trừ; ở những hang khổng lồ, một tấm ảnh duy nhất gần như không bao giờ giữ được cả trời xanh, cột sáng và vách đá trong bóng.
Dùng đèn trong hang: được gì, cần tránh gì
Đèn đội đầu cho bạn, không phải cho ảnh. Ánh đèn đội đầu chiếu thẳng tới trước làm vật thể phẳng và bóng gắt. Để chụp, cần nguồn sáng đặt lệch sang một bên hoặc phía sau vật thể để vẽ khối thạch nhũ.
Đèn flash gắn máy thường làm hỏng ảnh hang lớn. Đèn chỉ chiếu sáng được vài mét trước mặt, phần sâu vẫn tối, hạt bụi lơ lửng phản sáng thành đốm trắng. Trong hang du lịch có đèn sẵn, tắt flash đi. Một số hang hoặc đoạn hang có quy định hạn chế flash; làm theo hướng dẫn tại chỗ.
Vẽ sáng bằng đèn pin khi phơi lâu. Ở hang ít người, được dùng chân máy, có thể đặt phơi sáng ba mươi giây và quét một đèn pin ánh sáng ấm nhẹ lên khối đá từ bên cạnh. Kết quả mềm và có khối hơn flash nhiều. Chỉ làm khi không ảnh hưởng tới người khác trong đoàn.
Không chiếu đèn mạnh lâu vào một chỗ. Ánh sáng và nhiệt kéo dài tạo điều kiện cho rêu tảo mọc trên thạch nhũ, một vấn đề mà nhiều hang du lịch trên thế giới đã gặp. Đèn của bạn chỉ dùng trong thời gian ngắn.
Bố cục trong hang: tỉ lệ, đường dẫn và màu đá thật
Mắt người không cảm nhận được độ lớn của một khoang hang nếu không có vật quen thuộc. Con người là thước đo tốt nhất: một bóng người với đèn đội đầu trên lối đi, một chiếc thuyền trên sông ngầm, cho người xem biết vòm hang cao tới đâu. Ở hang du lịch, lối đi lát đá và lan can cũng có thể làm đường dẫn mắt, uốn từ góc dưới khung vào sâu trong hang.
Màu đá vôi thật thường là trắng ngà, xám, nâu nhạt, có chỗ ánh vàng do khoáng chất. Đèn màu xanh đỏ tím trong một số hang làm ảnh rực rỡ nhưng không thật. Nếu muốn màu tự nhiên, chụp RAW, chọn cân bằng trắng theo một điểm đá vốn trắng xám, hoặc đơn giản chuyển ảnh sang đen trắng; hình khối thạch nhũ lên ảnh đen trắng thường rất đẹp. Nếu thích giữ không khí đèn màu, cũng được, nhưng đừng tăng bão hoà thêm.
Thay vì chỉ chụp toàn cảnh, hãy nhìn chi tiết: những dải đá như rèm gấp nếp, ngọc động hình viên bi trong vũng nước, mặt nước tĩnh soi thạch nhũ. Ống tele hoặc chế độ chụp cận cảnh, đặt máy vững, cho những tấm ảnh mà người đi vội không thấy. Nhưng luôn giữ khoảng cách: không với tay qua lan can để chụp gần hơn.
Chuẩn bị đồ cho buổi chụp trong hang
Hang du lịch có lối đi, nhưng vẫn ẩm, trơn và có đoạn tối. Giày đế cao su bám tốt quan trọng hơn bất kỳ món đồ chụp ảnh nào, vì khi bạn trượt chân, máy ảnh sẽ là thứ đập xuống đá đầu tiên. Một chiếc đèn đội đầu giải phóng hai tay để cầm máy và vịn lan can. Dây đeo máy luôn quàng qua cổ hay cổ tay; hang có sông ngầm hay đi thuyền thì thêm túi khô.
Về thiết bị chụp: một ống kính góc rộng khẩu lớn quan trọng hơn ống tele dài, vì trong hang bạn thường đứng gần và cần thu nhiều sáng. Chân máy nhỏ gọn hoặc kẹp lan can giúp nhiều với hang được phép dùng. Pin dự phòng nên mang thêm vì phơi sáng dài và màn hình bật liên tục làm pin tụt nhanh. Gói hút ẩm trong túi máy, khăn vi sợi trong túi kín, và đừng thay ống kính trong hang ướt nếu không cần, để tránh hơi nước và bụi lọt vào cảm biến.
Quy tắc bảo vệ hang khi chụp ảnh
Thạch nhũ hình thành qua hàng nghìn năm và có thể hỏng trong một giây. Dầu và mồ hôi trên tay người làm thạch nhũ ngừng phát triển và đổi màu ở chỗ chạm. Người chụp ảnh thường là người muốn lại gần nhất, nên càng phải nhớ.
- Không chạm vào thạch nhũ, măng đá, vách hang, kể cả để tì máy; chỉ tì vào lan can, cột lối đi.
- Không bước ra khỏi lối đi, không trèo lên khối đá để tìm góc cao.
- Hỏi trước nếu muốn dùng chân máy ở hang du lịch; lối đi hẹp và đông người thì chân máy cản lối và có thể không được phép.
- Không bẻ, không nhặt đá, không để lại rác, kể cả vỏ pin hay túi hút ẩm.
- Ở hang có người dẫn bắt buộc hoặc tour thám hiểm, đi đúng tuyến, làm theo hướng dẫn về đèn, flash và vị trí đứng.
- Với hang chưa khai thác du lịch, không tự ý vào; hang có thể ngập nước đột ngột, có khí độc, có vực, và có thể nằm trong vùng bảo vệ nghiêm ngặt.
Phong Nha – Kẻ Bàng, vịnh Hạ Long và Tràng An là di sản thế giới được UNESCO công nhận; ở đây, bảo vệ hang là quy định chứ không chỉ là phép lịch sự. Một tấm ảnh đẹp không bao giờ đáng bằng một mảnh thạch nhũ gãy.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh trong hang bằng điện thoại có được không?
Được, nhất là với điện thoại có chế độ chụp đêm. Giữ máy thật yên hoặc tì vào lan can trong vài giây khi máy chụp, chạm vào vùng cần lấy sáng, tránh zoom số vì ảnh sẽ nhoè và hạt. Cảnh cửa hang chênh sáng thì bật HDR.
Có được mang chân máy vào hang du lịch không?
Tuỳ hang và tuỳ lúc. Lối đi hẹp và đông người thì chân máy cản lối, có nơi không cho dùng. Hỏi ban quản lý hoặc người dẫn đường trước. Chân máy nhỏ để bàn hoặc kẹp lan can là lựa chọn gọn và ít phiền người khác.
Vì sao ảnh hang của mình bị vàng hoặc tím?
Do đèn chiếu trong hang là đèn ấm hoặc đèn màu, cân bằng trắng tự động không xử lý hết. Chụp RAW rồi chỉnh cân bằng trắng theo một điểm đá trắng xám, hoặc chuyển ảnh sang đen trắng để giữ hình khối mà bỏ màu đèn.
Giờ nào có tia sáng đẹp trong hang?
Tuỳ hướng và độ nghiêng của cửa hang, giếng trời. Giếng trời đứng thường đón nắng quanh trưa, cửa hang nghiêng đón nắng sớm hoặc chiều. Hỏi người dẫn đường hay đơn vị tổ chức tour, họ biết khung giờ cụ thể theo mùa.
Đi thuyền qua hang ở Tràng An thì chụp thế nào?
Lòng hang tối và thuyền chuyển động nên khó có ảnh nét bên trong. Tập trung chụp lúc thuyền ra cửa hang, khi khung đá tối ôm lấy khung cảnh sáng phía ngoài. Giữ tốc độ đủ nhanh, ISO cao, và giữ máy trong túi chống nước khi không chụp.
Làm sao chống đọng sương ống kính trong hang?
Cho máy làm quen nhiệt độ bằng cách để trong túi vài phút khi mới vào hang, mang khăn vi sợi khô trong túi kín, dùng loa che nắng. Khi ra khỏi hang, đặt máy vào túi để hơi nước đọng ngoài túi rồi mới lấy ra.