Muốn chụp biển mây đẹp, bạn cần ba thứ: đứng cao hơn tầng mây, có mặt trước bình minh vào một buổi sáng sau đêm trời quang lặng gió với độ ẩm cao, và đo sáng sao cho mây giữ được màu trắng có chi tiết thay vì xám đục. Ống kính tele từ 70 đến 200 mm hoặc ống tele trên điện thoại thường cho ảnh biển mây ấn tượng hơn góc rộng, vì nó nén các lớp núi nhô lên khỏi mây thành những tầng xếp chồng.
Bài này nói về kỹ thuật chụp, không bàn chọn điểm nào săn mây đẹp nhất; danh mục núi đèo của trang đã có bài riêng về các điểm ngắm. Ở đây là những gì xảy ra sau khi bạn đã đứng trên sườn núi lúc năm giờ sáng: đọc trời thế nào để biết hôm nay có mây, chỉnh máy ra sao trong ánh sáng thay đổi từng phút, bố cục để biển mây không thành một mảng trắng vô hồn, và giữ máy móc khô ráo trong hơi nước đặc quánh.
Biển mây và sương mù hình thành thế nào, đọc trời ra sao
Phần lớn biển mây ở vùng núi Việt Nam vào sáng sớm là sương mù bức xạ hoặc mây tầng thấp đọng trong thung lũng. Cơ chế dễ hình dung: đêm trời quang, mặt đất toả nhiệt mạnh, lớp không khí sát đất lạnh đi tới mức hơi nước ngưng tụ. Không khí lạnh nặng hơn nên trôi xuống và tụ trong lòng thung, phía trên là lớp không khí ấm hơn, giống một nắp đậy. Người đứng trên đỉnh hay sườn cao thấy mây nằm phẳng phía dưới như mặt biển.
Từ đó suy ra điều kiện thuận lợi: chiều tối hôm trước có mưa hoặc độ ẩm cao, ban đêm trời quang, gió nhẹ, chênh nhiệt giữa ngày và đêm lớn. Mùa chuyển tiếp, khi đêm lạnh dần mà đất còn ẩm, thường cho nhiều buổi mây đẹp. Ngược lại, đêm có gió mạnh làm xáo trộn không khí, hoặc trời nhiều mây cao giữ nhiệt mặt đất, thì sáng hôm sau thung lũng thường trống.
Ứng dụng thời tiết cho bạn độ ẩm, nhiệt độ điểm sương, mây theo tầng và gió theo giờ. Khi nhiệt độ ban đêm dự báo chạm hoặc sát điểm sương và gió dưới mức hiu hiu, khả năng có sương thung cao. Nhưng địa hình mỗi nơi một khác, nên kinh nghiệm của người dân và chủ nhà nghỉ vẫn đáng tin hơn: họ biết mấy hôm sau mưa thì mây dày, hướng gió nào thì thung trống. Không ai hứa chắc được biển mây; người đi săn mây thường chừa hai ba buổi sáng cho một điểm.
Đo sáng để mây trắng mà không cháy
Máy đo sáng muốn mọi thứ thành xám trung tính. Gặp cả một khung hình trắng xoá, máy sẽ tự giảm sáng và mây ra màu xám bẩn. Đây là lỗi phổ biến nhất của ảnh biển mây. Cách sửa là bù sáng dương, thường từ khoảng cộng hai phần ba tới cộng một rưỡi khẩu, rồi kiểm lại trên màn hình.
Nhìn biểu đồ sáng, không nhìn màn hình. Màn hình lúc tờ mờ sáng trông rất sáng, dễ đánh lừa. Hãy bật biểu đồ histogram và cảnh báo vùng cháy. Mây đẹp là khi khối dữ liệu dồn về bên phải nhưng chưa dính sát mép; phần trắng nhất ở mép mây còn chút chi tiết.
Chụp bù trừ khi mặt trời vừa lên. Lúc mặt trời nhô khỏi mây, chênh sáng giữa vầng sáng và núi phía trước vượt khả năng một tấm ảnh. Chụp ba tấm cách nhau một đến hai khẩu để ghép sau, hoặc bật HDR trên điện thoại, đặt máy cố định để các tấm khớp nhau.
Chụp RAW nếu máy cho phép. Màu buổi sớm thay đổi rất nhanh từ tím hồng sang cam rồi trắng. Tệp RAW cho bạn chỉnh cân bằng trắng sau mà không vỡ màu, cứu được chút vùng sáng hơi lố. Điện thoại đời gần đây phần lớn cũng có chế độ RAW hoặc định dạng tương đương.
Khoá cân bằng trắng. Để tự động, máy sẽ cố trung hoà màu hồng của bình minh và mỗi tấm một tông. Đặt cân bằng trắng cố định kiểu ánh sáng ban ngày để giữ màu thật và để các tấm chụp liên tiếp đồng nhất, nhất là khi định ghép time-lapse.
Ống tele hay góc rộng: mỗi loại kể một chuyện khác
Nhiều người lên núi chỉ mang ống góc rộng vì nghĩ cảnh bao la thì phải rộng. Thực tế biển mây chụp rộng quá thường thành dải trắng mỏng ở giữa, trời chiếm nửa trên, đất chiếm nửa dưới, không điểm nhấn. Bảng dưới gợi ý cách chọn.
| Tiêu cự | Cho hiệu quả gì | Khi nào dùng | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Góc rộng 14–24 mm (hoặc ống 0,5x điện thoại) | Bao trọn bầu trời, mây và tiền cảnh gần | Có tiền cảnh mạnh: tảng đá, gốc cây, lều, người đứng gần | Mây xa thành vệt mỏng, núi nhỏ xíu |
| Tiêu chuẩn 35–50 mm (ống chính điện thoại) | Gần với mắt nhìn, cân bằng | Ảnh kể chuyện có người và cảnh | Dễ thành ảnh bình thường nếu không có lớp |
| Tele 70–200 mm trở lên (ống 3x, 5x điện thoại) | Nén khoảng cách, các đỉnh núi xếp lớp nhô khỏi mây | Biển mây có nhiều dãy núi xa, mặt trời to sau núi | Rung máy, sương làm ảnh mờ khi zoom quá xa |
Mẹo thực tế: chụp góc rộng khi vừa tới để có tấm toàn cảnh, rồi dành phần lớn thời gian cho tele, lia dọc chân trời tìm những khung nhỏ: một sống núi đơn độc, một mỏm đá có cây thông, một dải mây tràn qua yên ngựa giữa hai đỉnh như thác. Những khung nhỏ này thường là ảnh người xem nhớ lâu.
Bố cục: tạo lớp, tạo điểm nhấn, tạo tỉ lệ
Biển mây đẹp vì nó có lớp: tiền cảnh gần tối, trung cảnh là mặt mây, hậu cảnh là các dãy núi nhạt dần và bầu trời. Khi bố cục, hãy tìm ít nhất ba lớp đó. Hiện tượng phối cảnh khí quyển, khi vật càng xa càng nhạt và ngả xanh vì có nhiều không khí ở giữa, làm việc này giúp bạn; nhiệm vụ của bạn là xếp cho các lớp không đè lên nhau lộn xộn.
Điểm nhấn có thể là một ngọn núi nhọn nhô khỏi mây, một cây đơn độc trên sống lưng, mặt trời, hoặc một người. Một bóng người nhỏ đứng trên mỏm đá cho người xem biết ngay cảnh rộng tới đâu; đây là cách đơn giản nhất để biến một ảnh mây chung chung thành ảnh có câu chuyện. Người đó nên quay lưng hoặc nghiêng, đứng ở chỗ an toàn, và nếu là người lạ thì phải hỏi ý trước.
Đường chân trời không nên nằm chính giữa. Nếu bầu trời có mây ngũ sắc thì cho trời chiếm hai phần ba; nếu mặt mây phía dưới gợn sóng đẹp thì hạ trời xuống còn một phần ba. Với sương thung trong rừng thông như ở Đà Lạt, hoặc sương trên mặt hồ như hồ Tà Đùng (Lâm Đồng, trước thuộc Đắk Nông), chụp ngược sáng khi mặt trời vừa lên cho tia sáng xuyên qua tán cây, còn những đảo đồi trên hồ hiện ra như từng lớp tranh thuỷ mặc.
Chỉnh ảnh biển mây sao cho vẫn thật
Ảnh biển mây trên mạng nhiều tấm bị chỉnh quá tay: trời tím rực, núi xanh lè, mây sáng loá như tuyết. Người xem có kinh nghiệm nhận ra ngay và mất lòng tin vào cả tấm ảnh. Mục tiêu khi chỉnh là đưa ảnh về gần cảm giác lúc đứng đó, không phải biến nó thành tranh. Bắt đầu bằng cân bằng trắng: bình minh vùng núi thường có tông lạnh ở bóng râm và ấm ở vùng nắng; giữ sự tương phản màu ấm lạnh đó thay vì kéo tất cả về một màu.
Tiếp theo là vùng sáng và vùng tối. Giảm vùng sáng để lấy lại chi tiết gợn mây, nâng nhẹ vùng tối để thấy rừng ở tiền cảnh, nhưng đừng nâng quá khiến ảnh phẳng như ảnh HDR rẻ tiền. Công cụ làm rõ, tăng độ nét vi mô nên dùng rất nhẹ trên vùng mây vì nó làm mây sạn như bông gòn bẩn; có thể dùng mặt nạ để chỉ tăng độ rõ ở núi và tiền cảnh.
Sương và mây xa vốn có độ tương phản thấp; đó là bản chất tạo chiều sâu. Nếu dùng công cụ khử mờ quá mạnh, các lớp núi xa sẽ đậm như lớp gần và ảnh mất hết phối cảnh. Một quy tắc dễ nhớ: lớp càng xa càng nhạt và ngả lam, lớp càng gần càng đậm và đủ màu. Chỉnh xong, để ảnh qua một đêm rồi xem lại trên một màn hình khác; mắt nhìn liên tục dễ quen với màu lố.
Chụp time-lapse mây trôi bằng máy ảnh và điện thoại
Mây chuyển động chậm, mắt khó thấy nhưng time-lapse làm nó chảy như nước. Đây là thứ đáng làm nếu bạn đã phải ngồi chờ trên đỉnh một hai tiếng.
- Đặt máy trên chân máy vững, chặn gió bằng balo treo dưới chân máy; mọi rung nhẹ đều thành giật trong video.
- Chuyển sang chế độ chỉnh tay hoàn toàn: khẩu, tốc độ, ISO, lấy nét, cân bằng trắng đều cố định để khung hình không nhấp nháy.
- Chọn khoảng cách giữa hai tấm theo tốc độ mây: mây trôi nhanh qua đèo chừng hai ba giây một tấm; mây tầng thấp di chuyển chậm thì năm đến mười giây.
- Tính số tấm: muốn mười giây video ở hai mươi lăm khung hình mỗi giây cần khoảng hai trăm năm mươi tấm; với năm giây một tấm là khoảng hai mươi phút ngồi chờ.
- Với điện thoại, dùng chế độ time-lapse sẵn có, gá vào giá đỡ chắc, bật chế độ máy bay để cuộc gọi không làm gián đoạn.
- Khi mặt trời lên làm sáng thay đổi mạnh, chấp nhận chỉnh sáng sau hoặc dùng chế độ chuyển sáng mượt nếu máy có; đừng để tự động hoàn toàn.
Pin tụt rất nhanh trong lạnh và ẩm. Mang pin dự phòng trong túi áo trong cho ấm, chỉ lắp vào khi dùng. Sạc dự phòng cho điện thoại cũng nên để sát người.
Giữ máy khô, giữ mình an toàn trong hơi ẩm và trời tối
Biển mây đi kèm độ ẩm gần bão hoà. Hơi nước đọng lên mặt ống kính chỉ sau vài phút, ảnh mờ như bôi mỡ mà nhiều người tưởng do lấy nét sai. Mang theo vài khăn vi sợi khô, để trong túi kín, lau thường xuyên; loa che nắng giúp hạn chế hơi nước bám trực tiếp. Khi từ ngoài trời lạnh vào phòng ấm, cho máy vào túi kín trước để hơi nước đọng ngoài túi chứ không đọng vào trong máy. Gói hút ẩm trong balo và trong hộp đựng máy ở nhà nghỉ là thứ rẻ mà đáng.
An toàn quan trọng hơn ảnh. Đường lên điểm ngắm mây thường là đường mòn dốc, đá trơn vì sương, đi lúc tối. Đi cùng người quen đường hoặc người địa phương, có đèn đội đầu, giày đế bám, áo ấm vì nhiệt độ trên cao lúc rạng sáng có thể thấp hơn hẳn dưới thung. Những mỏm đá nổi tiếng hay được chụp kiểu đứng chênh vênh như mỏm đá ở Tà Xùa (Sơn La) có vực sâu hai bên; không đứng ra mép khi gió mạnh hay đá ướt, không chạy nhảy tạo dáng.
Cuối cùng là phép lịch sự với chỗ đông người. Những điểm ngắm mây nổi tiếng cuối tuần có thể đông, mỗi người một chân máy. Đến sớm chọn chỗ, không chen trước ống kính người khác, không để rác, không bẻ cây làm tiền cảnh. Khi mây tan, xếp đồ, đi xuống và nhường chỗ cho người đến sau.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào biết chắc sáng mai có biển mây không?
Không có cách chắc chắn. Dự báo độ ẩm, điểm sương, gió nhẹ và đêm quang giúp tăng xác suất, cộng với kinh nghiệm người địa phương. Người săn mây nghiêm túc thường ở lại hai ba đêm và lên điểm ngắm mỗi sáng.
Chụp biển mây bằng điện thoại có đẹp được không?
Được, nhất là với máy có ống tele. Chạm vào vùng mây để lấy sáng rồi kéo thanh phơi sáng lên một chút cho mây trắng, dùng ống tele để nén lớp núi, gá máy cố định khi trời còn tối. Tránh zoom số quá mức vì sương làm ảnh mất chi tiết.
Vì sao ảnh mây của mình ra màu xám?
Vì máy đo sáng cố đưa khung hình trắng về độ xám trung tính. Hãy bù sáng dương khoảng hai phần ba tới một rưỡi khẩu và kiểm biểu đồ sáng, sao cho vùng mây dồn về bên phải mà chưa chạm mép.
Có nên dùng kính lọc phân cực khi chụp mây?
Phân cực làm trời xanh đậm và tách mây trắng khỏi trời vào ban ngày, nhưng lúc bình minh tác dụng ít, lại làm mất sáng. Với ống góc rộng, phân cực có thể làm trời loang màu không đều. Dùng có chọn lọc, không gắn cố định.
Mây tan lúc nào, có kịp chụp sau khi ăn sáng không?
Sương thung thường bắt đầu tan khi mặt trời hâm nóng không khí, có hôm chỉ ba mươi phút sau bình minh, có hôm kéo tới tám chín giờ. Không nên đánh cược vào bữa sáng; mang đồ ăn nhẹ lên điểm ngắm.
Chụp biển mây cần mang những gì tối thiểu?
Đèn đội đầu, áo ấm và áo mưa mỏng, giày bám đường, khăn lau ống kính, pin dự phòng giữ ấm trong người, chân máy nhỏ, nước uống và đồ ăn nhẹ. Máy ảnh có ống tele hoặc điện thoại có ống tele là đủ cho phần lớn khung hình.