Một ảnh phong cảnh có bố cục tốt thường có ba thứ: một điểm nhấn rõ ràng mà mắt người xem dừng lại, một đường dẫn đưa mắt từ mép ảnh tới điểm nhấn, và các lớp tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh tạo chiều sâu. Quy tắc một phần ba, đặt chân trời và điểm nhấn lệch khỏi chính giữa, là điểm khởi đầu dễ nhất. Phần còn lại là chọn chỗ đứng: bước sang trái hai bước, hạ máy xuống thấp hay leo lên một mỏm đá thường làm ảnh thay đổi nhiều hơn mọi thiết lập máy.
Cùng đứng ở đèo Mã Pí Lèng (Tuyên Quang, trước thuộc Hà Giang), cùng một chiếc điện thoại, người này chụp ra một dải núi xám mờ, người kia chụp ra dòng Nho Quế xanh ngọc uốn qua hẻm vực, có con đường mòn chạy dọc vách đá dẫn mắt tới. Khác biệt nằm ở bố cục. Bài này đi qua những công cụ bố cục dùng được ngay khi đi chơi, kèm ví dụ từ các cảnh quen thuộc ở Việt Nam, và quan trọng hơn là cách luyện mắt để tự nhận ra khung hình đẹp thay vì học thuộc quy tắc.
Điểm nhấn: ảnh này nói về cái gì
Câu hỏi đầu tiên trước khi bấm máy là: mình đang chụp cái gì. Không phải "cảnh đẹp" chung chung, mà là một thứ cụ thể: ngọn núi hình chóp nhô khỏi mây, chiếc thuyền đỏ giữa vịnh xanh, cây đa cô độc trên đồi, ngôi nhà trình tường giữa ruộng. Phần lớn ảnh phong cảnh nhạt là ảnh không có điểm nhấn, mắt người xem lang thang khắp khung rồi bỏ đi.
Điểm nhấn không nhất thiết phải lớn. Ở vịnh Hạ Long hay Lan Hạ, một chiếc thuyền kayak nhỏ trên mặt nước rộng là điểm nhấn mạnh hơn cả dãy đảo đá, vì nó tương phản về màu và kích thước, và vì mắt người luôn bị hút về con người hoặc dấu vết con người. Ở ruộng bậc thang, một chòi canh lúa; ở đồi chè, một chiếc nón lá; ở đồng cỏ, một cây đơn độc.
Khi đã có điểm nhấn, mọi thứ khác trong khung phải phục vụ nó hoặc ít nhất không tranh với nó. Một cột điện, một bãi rác, một mảng trời trắng cháy ở góc ảnh đều kéo mắt khỏi điểm nhấn. Trước khi bấm, nhìn quanh viền khung hình một vòng, loại bỏ những thứ thừa bằng cách bước sang bên, đổi tiêu cự, hoặc hạ, nâng góc máy.
Quy tắc một phần ba và khi nào phá nó
Chia khung bằng lưới ba nhân ba. Hai đường ngang, hai đường dọc chia khung thành chín ô. Đặt chân trời trên một đường ngang và điểm nhấn ở một giao điểm thường cho ảnh cân bằng mà vẫn có hướng. Bật lưới trên máy và điện thoại để làm quen.
Chọn phần trời hay phần đất nhiều hơn. Trời có mây đẹp, ánh hoàng hôn rực thì cho trời chiếm hai phần ba. Trời trắng, mờ, không mây thì hạ trời xuống còn một phần ba hoặc ít hơn, nhường chỗ cho mặt đất có chi tiết.
Đặt chính giữa khi có đối xứng. Mặt hồ phẳng phản chiếu núi như hồ Ba Bể buổi sớm, mặt ruộng nước đổ soi trời, một cây cầu gỗ chạy thẳng ra hồ: đây là lúc đặt chân trời giữa khung, tạo đối xứng hoàn hảo, có chủ ý.
Đặt chính giữa khi chủ thể đứng một mình mạnh mẽ. Một ngọn tháp, một cổng làng, một cây cổ thụ đứng giữa không gian trống có thể đặt giữa khung để nhấn mạnh sự đơn độc, vững chãi.
Hướng nhìn và hướng đi. Người, thuyền, con đường đang đi về hướng nào thì để khoảng trống phía trước hướng đó. Thuyền đi sang phải mà đặt sát mép phải, người xem có cảm giác nó sắp ra khỏi ảnh.
Tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh: tạo chiều sâu
Ảnh là mặt phẳng hai chiều; chiều sâu là ảo giác do bố cục tạo ra. Cách hiệu quả nhất là xếp các lớp: tiền cảnh gần ống kính, trung cảnh là chủ thể, hậu cảnh là núi xa, bầu trời. Tiền cảnh có thể là tảng đá ở mép biển, bông hoa dại trên đồi, mái ngói rêu, hàng rào tre, mặt nước có gợn. Với ống góc rộng, hạ máy thấp, đặt tiền cảnh cách ống kính chỉ vài chục phân, tiền cảnh sẽ to và nổi bật, kéo người xem vào cảnh.
Phối cảnh khí quyển giúp tách lớp: núi càng xa càng nhạt và ngả lam. Buổi sáng sớm ở vùng núi, các dãy núi xếp lớp mờ dần là cấu trúc tự nhiên của một bức ảnh có chiều sâu. Ánh sáng xiên cũng giúp: tiền cảnh trong bóng tối, trung cảnh có nắng, mắt tự động đi từ tối tới sáng.
Ở phố cổ Hội An, một chùm đèn lồng hay cành hoa giấy sát ống kính làm tiền cảnh cho dãy nhà tường vàng phía sau; ở Tràng An, một khóm lau ven bờ làm tiền cảnh cho thuyền và núi đá. Chỉ cần bước lùi hai bước và hạ máy ngang ngực, khung hình tự có ba lớp mà không cần thay đổi gì khác.
Lỗi thường gặp là chọn tiền cảnh lộn xộn hoặc quá to, che mất chủ thể. Tiền cảnh nên đơn giản về hình khối và có liên quan tới câu chuyện: đá và sóng ở biển, hoa ở mùa hoa, bờ ruộng ở ruộng bậc thang. Một tiền cảnh lạc đề, như chiếc xe máy đỗ hay bờ tường bê tông, làm hỏng ảnh nhiều hơn là không có tiền cảnh.
Đường dẫn mắt: những đường có sẵn trong phong cảnh Việt Nam
Đường dẫn là bất kỳ đường nét nào đưa mắt người xem từ mép ảnh vào điểm nhấn. Phong cảnh Việt Nam có rất nhiều đường dẫn tự nhiên nếu bạn để ý.
- Đường đèo uốn lượn: những con đèo vùng cao hay đèo ven biển chụp từ trên cao thành đường cong chữ S, dẫn mắt từ tiền cảnh lên núi xa; một chiếc xe nhỏ trên đường làm điểm nhấn.
- Sông và suối: dòng Nho Quế trong hẻm vực, sông Ngô Đồng ở Tam Cốc giữa ruộng lúa, con suối đổ xuống thung lũng.
- Bờ ruộng bậc thang: những đường cong song song tự nhiên dẫn mắt theo sườn đồi.
- Mép sóng và bờ cát: đường cong của bãi biển, vệt sóng trắng chạy chéo khung.
- Cầu gỗ, cầu tre, đường ray, hàng cột: những đường thẳng hội tụ về một điểm tạo phối cảnh mạnh.
- Hàng cây, hàng rào, luống chè: các đồi chè chụp nghiêng cho hàng luống uốn theo đường đồng mức.
Đường chéo cho cảm giác động, đường cong chữ S cho cảm giác mềm và thong thả, đường thẳng hội tụ cho cảm giác sâu. Đường dẫn nên bắt đầu từ một góc hoặc cạnh dưới khung và kết thúc ở điểm nhấn hoặc gần đó, đừng để nó dẫn mắt ra khỏi ảnh.
Khung trong khung, phản chiếu và nhịp lặp
Khung trong khung là dùng một vật trong cảnh để bao quanh chủ thể: cửa hang nhìn ra thung lũng, vòm cổng làng cổ, cửa sổ nhà sàn nhìn ra ruộng, tán cây rủ xuống viền một góc hồ. Khung tối bao quanh vùng sáng, tự động dồn mắt vào giữa và tạo thêm một lớp chiều sâu. Ở Tràng An hay Phong Nha, cửa hang nhìn ra ngoài là khung tự nhiên đẹp nhất, chỉ cần đo sáng theo vùng sáng phía ngoài và để vách hang thành viền đen.
Phản chiếu cần mặt nước lặng, thường là sáng sớm hoặc sau mưa khi gió chưa lên. Hồ, ao làng, ruộng nước, vũng nước trên đường phố cổ đều có thể thành gương. Hạ máy xuống sát mặt nước để phản chiếu chiếm nhiều khung hơn. Phản chiếu không cần hoàn hảo; một mặt nước gợn nhẹ làm bóng núi lung linh cũng có vẻ đẹp riêng.
Nhịp lặp là những hình giống nhau lặp đi lặp lại: thuyền thúng xếp trên bãi, lồng bè trên vịnh, mái ngói phố cổ, hàng cột chòi canh, luống muối trên cánh đồng muối. Nhịp lặp đẹp khi có một phần tử phá nhịp: một chiếc thuyền màu khác, một người giữa hàng lồng bè. Ống tele hữu ích để nén nhịp lặp, loại bỏ phần thừa và biến cảnh thành hoạ tiết.
Đặt người vào cảnh: tỉ lệ và câu chuyện
Người là thước đo tự nhiên nhất. Không có người, mắt không biết thác cao năm mét hay năm mươi mét, hang rộng như căn phòng hay như sân vận động. Một bóng người nhỏ đứng dưới thác Bản Giốc, trên đỉnh đồi cỏ, ở cửa hang, ngay lập tức cho người xem cảm nhận độ lớn. Người nên nhỏ trong khung, ở vị trí một phần ba, mặc màu tương phản với nền, ví dụ áo đỏ, vàng giữa nền xanh.
Người trong ảnh phong cảnh không cần nhìn vào máy. Quay lưng nhìn ra cảnh, đang đi, đang chèo thuyền, đang làm việc tự nhiên cho ảnh có câu chuyện và mời người xem đặt mình vào vị trí đó. Nếu là người đi cùng, hướng dẫn họ đứng ở chỗ ánh sáng đẹp, không nhìn vào máy, bước chậm vài bước; chụp liên tiếp và chọn bước chân đẹp nhất.
Khi người trong cảnh là người dân địa phương, nguyên tắc tôn trọng vẫn áp dụng: ở xa, nhỏ, không nhận ra mặt thì là một phần cảnh; muốn chụp rõ thì hỏi. Và người đi cùng tạo dáng thì nên chọn chỗ an toàn: không đứng mép vực, không leo rào chắn, không đứng giữa đường đèo.
Luyện mắt bố cục khi đi chơi
Bố cục là kỹ năng, luyện được. Không cần học thêm lý thuyết nhiều, chỉ cần vài thói quen khi cầm máy.
- Trước khi bấm, tự trả lời một câu: điểm nhấn của ảnh là gì.
- Đi một vòng quanh điểm chụp trước khi dựng máy; thường chỗ đẹp nhất không phải chỗ mọi người đang đứng.
- Mỗi cảnh chụp ít nhất ba kiểu: toàn cảnh rộng, một khung tele chi tiết, một khung có tiền cảnh gần.
- Thử góc thấp sát đất và góc cao nhất có thể với tới; hai góc này hiếm người dùng nên ảnh khác biệt.
- Về nhà xem lại ảnh, chọn ra ba tấm tốt nhất và ba tấm hỏng, tự hỏi vì sao; cắt lại ảnh hỏng để xem bố cục khác có cứu được không.
- Xem ảnh của người chụp giỏi, nhưng phân tích họ đặt chân trời, điểm nhấn, đường dẫn ở đâu, thay vì chỉ xem cảnh đẹp.
Quy tắc bố cục là công cụ, không phải luật. Khi đã quen, bạn sẽ phá quy tắc có chủ ý: đặt chân trời sát mép, để khoảng trống khổng lồ, đặt chủ thể lệch hẳn về góc, và ảnh vẫn mạnh vì có lý do.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc một phần ba có phải lúc nào cũng đúng không?
Không. Đây là điểm khởi đầu dễ nhất để tránh ảnh nhàm, nhưng với cảnh đối xứng như phản chiếu mặt hồ, hay chủ thể đơn độc giữa không gian trống, đặt giữa khung lại mạnh hơn. Quan trọng là đặt có chủ ý.
Chụp phong cảnh nên dùng khung ngang hay khung dọc?
Khung ngang hợp với cảnh trải rộng như vịnh, dãy núi, ruộng. Khung dọc hợp với thác, vách núi, con đường dẫn sâu vào cảnh, và hợp với cách xem ảnh trên điện thoại. Mỗi cảnh nên thử cả hai.
Làm sao để ảnh phong cảnh có chiều sâu?
Xếp lớp tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh; dùng đường dẫn mắt; hạ máy thấp với ống góc rộng để tiền cảnh lớn; chụp lúc nắng xiên hoặc có sương để các lớp tách bạch. Ảnh chụp giữa trưa không tiền cảnh thường phẳng.
Ảnh có người đi cùng thì đặt người ở đâu?
Thường đặt nhỏ trong khung ở giao điểm một phần ba, quay lưng hoặc nghiêng nhìn ra cảnh, mặc màu tương phản với nền. Nếu muốn chân dung có phong cảnh, đặt người lớn hơn ở một bên và để cảnh chiếm phần còn lại.
Cắt ảnh sau khi chụp có làm giảm chất lượng không?
Cắt làm giảm số điểm ảnh, nhưng với máy và điện thoại hiện nay, cắt nhẹ để thẳng chân trời, bỏ phần thừa vẫn đủ chất lượng để đăng mạng và in khổ vừa. Tốt nhất vẫn là bố cục đúng ngay khi chụp.
Có nên chụp nhiều tấm cùng một cảnh không?
Nên. Ánh sáng, mây, người qua lại thay đổi liên tục, và một bước chân sang bên có thể thay đổi bố cục. Chụp nhiều khung, nhiều góc, rồi chọn sau; bộ nhớ rẻ hơn nhiều so với một chuyến đi quay lại.