Rủi ro lớn nhất khi leo núi cao ở Việt Nam không phải là ngã vực như nhiều người tưởng, mà là thời tiết đổi nhanh dẫn tới bị ướt lạnh và hạ thân nhiệt, bị lạc khỏi đoàn, lũ quét ở khe suối mùa mưa, và chấn thương chân do trơn trượt khi xuống dốc. Cách giảm rủi ro hiệu quả nhất là đi cùng người dẫn đường địa phương quen tuyến, chọn mùa phù hợp, mang đủ đồ chống ướt lạnh, không tách đoàn, và báo lịch trình cho người ở nhà. Khi có sự cố nghiêm trọng, gọi số khẩn cấp 112 và báo ngay cho người dẫn đường.
Núi cao ở Việt Nam không quá cao để gây say độ cao nặng như ở dãy Himalaya, nhưng lại có đặc điểm riêng: rừng rậm ẩm ướt, đường mòn nhiều lối rẽ, mưa có thể kéo dài nhiều ngày, sóng điện thoại chập chờn, và đội cứu hộ cần nhiều giờ, có khi nhiều ngày mới tới được. Bài này đi qua từng rủi ro, dấu hiệu nhận biết, cách phòng; rồi bàn cách chọn người dẫn đường và các thủ tục cần biết.
Rủi ro thường gặp: dấu hiệu và cách phòng
Bảng tóm tắt những rủi ro mà các đơn vị dẫn núi thường nhắc tới nhiều nhất. Đây là kiến thức chung, không thay cho huấn luyện sơ cứu bài bản:
| Rủi ro | Dấu hiệu sớm | Phòng ngừa |
|---|---|---|
| Hạ thân nhiệt | run không ngừng, nói chậm, vụng về, lẫn lộn | giữ khô, mặc nhiều lớp, ăn uống đủ, không ngồi lâu trong gió khi ướt |
| Lạc đường | không thấy người phía trước, đường mờ dần | đi sát đoàn, chờ ở ngã rẽ, mang còi, đèn, điện thoại đầy pin |
| Lũ quét ở khe suối | nước đục nhanh, có tiếng ầm, cành cây trôi | không cắm trại sát suối, không lội suối khi mưa lớn, chờ nước rút |
| Trượt ngã, bong gân | đau cổ chân, đầu gối khi xuống dốc | giày đế bám, gậy leo núi, đi chậm ở đoạn ướt, tập chân trước |
| Kiệt sức, chuột rút | chân run, chuột rút, chóng mặt | tập luyện trước, ăn vặt thường xuyên, uống nước và bù điện giải |
| Sét | mây đen dày, tiếng sấm gần | rời khỏi đỉnh trống và sống núi, tránh cây đứng một mình |
Nếu trong đoàn có người có dấu hiệu nặng, như lẫn lộn, không đi được, khó thở, chảy máu không cầm, chấn thương đầu, việc đầu tiên là dừng lại, giữ ấm, báo người dẫn đường và gọi cứu nạn. Đừng cố đi tiếp để "kịp lịch".
Hạ thân nhiệt: kẻ nguy hiểm âm thầm trên núi Việt Nam
Nhiều người nghĩ hạ thân nhiệt chỉ xảy ra ở xứ tuyết. Thực tế, trên các đỉnh của dãy Hoàng Liên Sơn, chỉ cần mưa và gió vào một ngày nhiệt độ chừng mười độ, người mặc áo cotton ướt sũng cũng có thể bị mất nhiệt nhanh tới mức nguy hiểm. Nước lấy nhiệt khỏi cơ thể nhanh hơn không khí nhiều lần, còn gió trên sống núi trống làm việc đó nhanh hơn nữa. Nguy hiểm ở chỗ người bị hạ thân nhiệt thường không tự nhận ra, vì sự lẫn lộn là một trong những triệu chứng.
Phòng hạ thân nhiệt bằng nguyên tắc nhiều lớp: lớp trong bằng vải tổng hợp hoặc len thấm hút, lớp giữa giữ ấm, lớp ngoài chống gió mưa. Luôn để sẵn một bộ quần áo khô trong túi chống nước, chỉ mặc khi tới chỗ ngủ. Ăn vặt đều đặn, vì cơ thể cần năng lượng để sinh nhiệt. Khi thấy ai đó run không dừng, nói líu lưỡi, đi loạng choạng, hãy dừng cả đoàn, che gió, thay đồ khô, cho ăn uống đồ ngọt và ấm nếu còn tỉnh, quấn túi ngủ hoặc chăn cứu sinh, và báo người dẫn đường quyết định có cần xuống núi hay gọi cứu nạn.
Lạc đường và tách đoàn: chuyện xảy ra nhiều hơn bạn nghĩ
Những vụ người leo núi bị lạc nhiều ngày ở Việt Nam, từ dãy Hoàng Liên tới cung Tà Năng – Phan Dũng, phần lớn bắt đầu theo một kiểu: một người đi nhanh lên trước hoặc tụt lại phía sau, gặp một ngã rẽ, chọn sai, rồi càng đi càng xa đường chính. Rừng núi nhiều lối mòn của người đi rừng, thợ săn, người hái thảo dược, nhìn qua đều giống đường thật. Sương mù có thể làm tầm nhìn còn vài mét chỉ trong ít phút.
Nguyên tắc chống lạc rất đơn giản nhưng phải giữ kỷ luật: luôn nhìn thấy người phía trước và người phía sau; người dẫn đường đi đầu, một người có kinh nghiệm đi cuối; ở mọi ngã rẽ, người đi trước dừng chờ cho đến khi người sau tới. Mỗi người mang còi, đèn đội đầu, điện thoại đã tải bản đồ ngoại tuyến và sạc dự phòng. Nếu phát hiện mình đã lạc, dừng lại, đừng cố đi tiếp hay xuống suối vì suối dễ dẫn tới thác và vực. Ở yên một chỗ, thổi còi theo từng hồi, giữ ấm, tiết kiệm pin điện thoại và thử gọi 112 khi có sóng. Người ở yên dễ được tìm thấy hơn nhiều so với người đi lang thang.
Lũ quét là rủi ro thứ ba cần nhắc riêng. Ở vùng núi phía Bắc, mưa lớn trên thượng nguồn có thể làm một con suối hiền lành dâng cao và chảy xiết chỉ trong vài chục phút, ngay cả khi chỗ bạn đứng trời chưa mưa nhiều. Vì vậy không dựng lều ở bãi đá sát suối hay trên doi cát giữa dòng, không lội qua suối khi nước đã đục và chảy mạnh, và nếu nghe tiếng ầm lạ từ phía thượng nguồn, lập tức leo lên chỗ cao ở hai bên bờ. Chờ vài giờ cho nước rút luôn rẻ hơn mạo hiểm qua dòng nước lũ.
Chấn thương chân và kiệt sức: những rủi ro "nhỏ" làm hỏng cả chuyến
Phần lớn sự cố trên núi không ồn ào như lạc đường hay lũ quét, mà là một cú trượt chân trên đá ướt làm bong gân cổ chân, một đầu gối đau dần khi xuống dốc dài, hay một người kiệt sức không đi nổi ở chặng cuối. Nghe thì nhỏ, nhưng ở giữa rừng, cách đường xe chạy cả ngày đi bộ, một người không tự đi được là cả đoàn phải chậm lại, phải chia nhau mang đồ, có khi phải cáng người xuống núi.
Phòng những rủi ro này bắt đầu từ trước chuyến đi: tập leo cầu thang và đi bộ dài vài tuần, đi giày leo núi đã quen chân, dùng gậy để chia lực cho đầu gối. Trên đường, đi chậm và đều thay vì nhanh rồi dừng lâu; ăn vặt mỗi giờ một chút; uống nước từng ngụm thường xuyên, bù muối khi ra nhiều mồ hôi. Khi xuống dốc, bước ngắn, hơi khuỵu gối, đặt cả bàn chân, tránh nhảy từ tảng đá này sang tảng khác. Nếu bị bong gân, dừng lại, băng ép, kê cao, và để người dẫn đường quyết định cách đưa xuống; đừng cố đi tiếp làm chấn thương nặng hơn.
Chọn người dẫn đường và đơn vị tổ chức
Người dẫn đường địa phương là bắt buộc ở hầu hết các tuyến. Ngoài quy định của vườn quốc gia và khu bảo tồn, người địa phương biết từng đoạn suối, chỗ dễ sạt, nơi có nước, và đọc được thời tiết. Không có người dẫn đường quen tuyến, kể cả nhóm có kinh nghiệm cũng dễ gặp nguy.
Hỏi tỷ lệ người dẫn trên khách. Một người dẫn đường cho quá nhiều khách sẽ không theo dõi được người đi chậm. Đơn vị tử tế thường có thêm người đi cuối đoàn.
Hỏi kế hoạch khi có sự cố. Nếu một người không đi tiếp được, ai sẽ ở lại với họ, liên lạc bằng gì ở vùng mất sóng, điểm nào có thể đưa người xuống? Đơn vị có kinh nghiệm sẽ trả lời rõ, không né.
Hỏi về bảo hiểm và thủ tục. Vé vào rừng, đăng ký với biên phòng, bảo hiểm du lịch có chi trả hoạt động leo núi không. Đọc kỹ điều khoản bảo hiểm vì nhiều gói loại trừ hoạt động mạo hiểm.
Tôn trọng quyết định quay lại. Người dẫn đường có thể quyết định dừng hoặc quay lại khi thời tiết xấu hay có người yếu sức. Đó là quyết định an toàn, không phải thất bại; đỉnh núi vẫn ở đó cho lần sau.
Thủ tục: vườn quốc gia, khu bảo tồn và vùng biên giới
Phần lớn các đỉnh núi nổi tiếng ở Việt Nam nằm trong vườn quốc gia như Hoàng Liên, Chư Yang Sin, Bidoup – Núi Bà, hoặc trong khu bảo tồn thiên nhiên. Muốn đi bộ trong rừng đặc dụng, khách thường phải mua vé hoặc đăng ký với ban quản lý, đi theo tuyến được phép, cùng người dẫn đường. Quy định cụ thể khác nhau từng nơi và có thể thay đổi, có khi tạm đóng tuyến vào mùa mưa hay mùa cháy rừng, nên luôn hỏi trực tiếp ban quản lý hoặc đơn vị tổ chức.
Một số đỉnh như Pu Si Lung, Nhìu Cồ San, Lảo Thẩn nằm gần đường biên giới. Đi vào khu vực biên giới thường cần đăng ký với đồn biên phòng, mang theo giấy tờ tuỳ thân; người nước ngoài có thể có thêm yêu cầu riêng. Đừng tự ý đi gần cột mốc, chụp ảnh khu vực quân sự, hay bay flycam khi chưa được phép. Cách an toàn nhất là để đơn vị tổ chức làm thủ tục, hoặc tới uỷ ban nhân dân xã và đồn biên phòng hỏi trước khi lên núi.
Trước khi lên núi: những việc nên làm
Danh sách ngắn, làm trước ngày đi, giúp người ở nhà và đội cứu nạn có thể hỗ trợ bạn nếu cần:
- Gửi lịch trình cho người thân: tên tuyến, ngày lên, ngày dự kiến xuống, tên đơn vị tổ chức, số liên lạc của người dẫn đường.
- Hẹn mốc giờ liên lạc: nếu quá một mốc nhất định mà chưa nghe tin, người thân sẽ liên hệ đơn vị tổ chức.
- Kiểm tra dự báo thời tiết vài ngày trước và ngay sáng hôm đi; mưa lớn kéo dài thì hoãn.
- Tải bản đồ ngoại tuyến, sạc đầy điện thoại và pin dự phòng, mang đèn đội đầu.
- Mang túi sơ cứu nhỏ: băng, gạc, băng thun, thuốc cá nhân, chăn cứu sinh.
- Khai thật với người dẫn đường về bệnh tật, thuốc đang dùng, chấn thương cũ.
- Mang rác xuống núi, không để lại gì ngoài dấu chân; không bẻ cây, không hái lan rừng, không đốt lửa bừa bãi mùa khô.
Những việc này tốn vài phút nhưng có thể là khác biệt giữa vài giờ và vài ngày khi cần tìm kiếm. Số khẩn cấp chung tại Việt Nam: 112 cho tìm kiếm cứu nạn, 113 công an, 114 cứu hoả và cứu hộ, 115 cấp cứu y tế.
Câu hỏi thường gặp
Leo núi ở Việt Nam có bị say độ cao không?
Ít khi nặng, vì ngọn núi cao nhất là Fansipan 3.143 m. Một số người vẫn có thể thấy đau đầu, mệt, khó ngủ, hụt hơi ở độ cao trên 2.500 m, nhất là khi leo quá nhanh. Đi chậm, uống đủ nước, nghỉ khi mệt; triệu chứng nặng dần thì nên xuống thấp.
Gặp mưa lớn khi đang trên núi thì làm gì?
Dừng ở chỗ an toàn, tránh xa khe suối và sườn dễ sạt, mặc áo mưa và giữ khô đồ ngủ. Không lội qua suối đang dâng nước, chờ nước rút. Nghe theo người dẫn đường về việc đi tiếp, dựng trại tạm hay quay lại.
Có nên đi trekking tự túc không thuê người dẫn đường?
Không nên với núi cao và rừng sâu ở Việt Nam. Đường mòn nhiều lối rẽ, thời tiết thay đổi nhanh, sóng điện thoại yếu, và nhiều tuyến bắt buộc có người dẫn đường theo quy định vườn quốc gia. Các vụ lạc nghiêm trọng thường liên quan đến nhóm tự đi hoặc người tách đoàn.
Bảo hiểm du lịch có chi trả khi leo núi không?
Tuỳ gói. Nhiều gói bảo hiểm loại trừ hoạt động mạo hiểm hoặc leo núi trên một độ cao nhất định. Đọc kỹ điều khoản, hỏi rõ công ty bảo hiểm trước khi mua, và hỏi đơn vị tổ chức xem họ có mua bảo hiểm cho khách không.
Khi bị lạc trên núi nên làm gì?
Dừng lại, không đi tiếp và không lần theo suối. Ở yên một chỗ dễ nhìn thấy, giữ ấm, thổi còi theo từng hồi, tiết kiệm pin điện thoại và thử gọi 112 khi có sóng. Người ở yên một chỗ dễ được tìm thấy hơn người đi lang thang.
Leo núi mùa mưa có được không?
Một số tuyến vẫn mở, nhưng rủi ro cao hơn rõ: đường trơn, vắt nhiều, suối dâng, nguy cơ lũ quét và sạt lở. Có lúc ban quản lý tạm đóng tuyến. Người mới nên chọn mùa khô; nếu đi mùa mưa, chọn tuyến ngắn, đơn vị quen tuyến và có ngày dự phòng.