Du lịch có trách nhiệm, nói gọn, là đi sao cho nơi mình đến không xấu đi vì mình: mang rác của mình về, không hái hoa, không bẻ thạch nhũ, không dẫm san hô, không cho thú hoang ăn, tôn trọng nhà cửa, ruộng vườn và nếp sống của người địa phương. Những việc này nghe nhỏ, nhưng nhân với hàng triệu lượt khách mỗi năm thì chính chúng quyết định một bãi biển còn trong hay một vườn hoa còn đẹp ở mùa sau.
Nhiều điểm đến đẹp nhất Việt Nam đã thay đổi rõ rệt khi lượng khách tăng nhanh: rác nhựa dạt vào bãi đảo, đồi hoa bị giẫm thành đường mòn, những chỗ ngắm cảnh đẹp mọc lên quán xá tạm bợ. Bài này không lên lớp, chỉ đưa ra các nguyên tắc cụ thể mà người đi nhiều năm vẫn áp dụng, kèm lý do vì sao chúng quan trọng ở từng loại cảnh: biển đảo, núi rừng, hang động, làng bản.
Bảy nguyên tắc không để lại dấu vết
Giới đi bộ đường dài trên thế giới có bộ nguyên tắc gọi là Leave No Trace, tạm dịch là không để lại dấu vết, gồm bảy ý: lên kế hoạch và chuẩn bị trước; đi và cắm trại trên bề mặt bền; xử lý chất thải đúng cách; để nguyên những gì bạn thấy; giảm tác động của lửa trại; tôn trọng động vật hoang dã; và tôn trọng người khác cùng đi. Bộ nguyên tắc này ra đời cho rừng núi, nhưng tinh thần áp dụng được cho mọi loại điểm đến ở Việt Nam.
Điểm hay của bộ nguyên tắc là nó cụ thể. "Đi trên bề mặt bền" nghĩa là đi theo đường mòn có sẵn thay vì giẫm ra lối mới qua đồi cỏ. "Để nguyên những gì bạn thấy" nghĩa là không mang về đá, vỏ ốc, san hô chết, hoa rừng, dù chỉ một ít. "Xử lý chất thải" nghĩa là mang rác ra khỏi nơi không có thùng rác, kể cả vỏ trái cây mà nhiều người nghĩ là vô hại.
Ở Việt Nam, nhiều nguyên tắc trong số này đã được ghi thành quy định của các vườn quốc gia, khu bảo tồn và khu du lịch. Nhưng phần lớn hành vi xảy ra ở chỗ không có ai nhắc, nên ý thức của từng người mới là thứ quyết định.
Ở biển đảo: rác nhựa và san hô
Rác trên đảo không tự biến mất. Đảo nhỏ có diện tích hạn chế, việc thu gom và chở rác vào đất liền tốn kém. Chai nhựa, túi ni lông, hộp xốp của khách nếu không được mang đi sẽ nằm lại trên đảo hoặc trôi ra biển. Mang bình nước cá nhân để rót lại, từ chối ống hút nhựa, túi ni lông khi không cần là những việc làm ngay được.
Không đứng, không dẫm lên san hô. San hô là sinh vật sống, lớn rất chậm. Một bước chân hay một cú quạt chân vịt có thể làm gãy những nhánh mất nhiều năm mới mọc. Khi lặn ống thở, nếu mỏi hãy nổi lên nghỉ hoặc bám vào phao, không đứng lên rạn.
Không mua, không mang về san hô và vỏ sinh vật. San hô khô, vỏ ốc lớn bày bán làm quà lưu niệm thường được khai thác từ tự nhiên. Không mua là cách đơn giản nhất để không tiếp tay cho việc khai thác.
Chọn kem chống nắng phù hợp. Một số nghiên cứu cho thấy vài thành phần trong kem chống nắng có thể gây hại cho rạn san hô. Ở các điểm lặn, mặc áo chống nắng dài tay giúp giảm lượng kem phải dùng.
Không cho cá ăn. Cho cá ăn bánh mì khi lặn làm thay đổi tập tính của cá và làm bẩn nước quanh rạn.
Ở núi rừng và mùa hoa: đi đúng lối, không hái
Mỗi mùa hoa ở vùng cao như tam giác mạch, hoa mận, hoa đào, cúc quỳ hay mùa lúa chín đều thu hút rất đông người chụp ảnh. Phần lớn những vườn hoa, nương lúa đó là đất canh tác của người dân, không phải công viên. Bước vào ruộng lúa đang chín để chụp ảnh có thể làm đổ lúa; bẻ một cành hoa đào, hoa mận là lấy đi một phần mùa quả của nhà người ta. Nhiều nơi người dân đã làm lối đi, khu chụp ảnh riêng; đi đúng lối đó và trả phí nếu có là cách tôn trọng công sức của họ.
Trong rừng, đặc biệt là vườn quốc gia và rừng đặc dụng, việc hái hoa, lấy cây, bắt côn trùng, đào lan rừng đều bị cấm theo quy định về bảo vệ rừng. Những cây lan rừng bày bán ven đường ở một số vùng cao thường được lấy từ rừng tự nhiên; không mua là cách giảm áp lực khai thác.
Lửa trại là nguồn rủi ro cháy rừng lớn, nhất là vào mùa khô. Chỉ đốt lửa ở nơi được phép, dập tắt hoàn toàn trước khi rời đi, không vứt tàn thuốc trong rừng. Ở nhiều khu bảo tồn, lửa trại bị cấm hoàn toàn. Nấu ăn bằng bếp ga mini mang theo, ở đúng chỗ cho phép, là cách thay thế gọn và an toàn hơn.
Trong hang động: thạch nhũ lớn rất chậm
Thạch nhũ, măng đá trong hang động đá vôi hình thành từ nước nhỏ giọt mang theo khoáng chất, lắng đọng qua thời gian rất dài. Một khối thạch nhũ cao bằng người có thể là kết quả của hàng nghìn năm hoặc lâu hơn. Bẻ một mẩu nhỏ làm kỷ niệm là phá đi thứ không bao giờ phục hồi được trong đời người.
Chạm tay vào thạch nhũ cũng gây hại: dầu và bụi trên tay để lại lớp màng làm thay đổi màu sắc và cản quá trình lắng đọng. Vì vậy trong các hang du lịch như ở Phong Nha – Kẻ Bàng hay vịnh Hạ Long, lối đi và lan can được làm sẵn, khách được yêu cầu không chạm vào nhũ đá. Viết, khắc tên lên vách hang là hành vi phá hoại di sản và bị xử lý theo quy định.
Ngoài thạch nhũ, hang động còn là nơi sống của dơi và nhiều loài nhỏ thích nghi với bóng tối. Không chiếu đèn mạnh trực tiếp vào đàn dơi, không gây ồn, không để lại rác, kể cả vỏ kẹo. Với các hang thám hiểm có giới hạn khách, quy định về đi lại, vệ sinh và mang rác ra ngoài rất chặt; đó là một trong những lý do số khách bị giới hạn.
Với động vật hoang dã: nhìn, không chạm
Gặp động vật hoang dã là một trong những trải nghiệm đáng nhớ nhất khi đi rừng, đi biển. Để trải nghiệm đó không gây hại:
- Không cho khỉ, voọc hay bất kỳ thú hoang nào ăn. Đồ ăn của người làm chúng mất tập tính kiếm ăn, sinh bệnh và trở nên hung dữ với khách.
- Giữ khoảng cách, dùng ống nhòm hoặc ống kính tele thay vì tiến lại gần. Ở bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), voọc chà vá chân nâu là loài quý, chỉ nên ngắm từ xa.
- Không bật đèn flash, không gây tiếng động lớn khi xem chim, xem thú đêm.
- Không chụp ảnh với động vật bị nuôi nhốt làm trò, không cưỡi voi, không xem các màn biểu diễn động vật hoang dã.
- Không mua, không ăn món làm từ động vật hoang dã, không mua sản phẩm từ ngà, sừng, mai rùa biển.
- Gặp động vật bị thương hoặc bị buôn bán, báo cho kiểm lâm hoặc chính quyền địa phương.
Những quy tắc này bảo vệ cả bạn. Khỉ quen được cho ăn có thể cắn, cào khi không được cho tiếp, và vết cắn của động vật hoang dã cần được xử lý y tế nghiêm túc.
Với làng bản và người địa phương
Du lịch có trách nhiệm không chỉ là chuyện thiên nhiên. Ở bản làng vùng cao, làng chài hay phố cổ, khách đang bước vào nơi người ta sống. Xin phép trước khi chụp ảnh người, nhất là người lớn tuổi và trẻ em; nếu họ lắc đầu thì thôi. Không tự ý vào sân, vào nhà, vào khu vực thờ cúng của gia đình. Ăn mặc kín đáo hơn khi vào làng và nơi linh thiêng.
Không phát kẹo, phát tiền cho trẻ em vùng cao. Việc này tưởng là tử tế nhưng khiến trẻ quen xin khách, bỏ học ra đường đứng chờ, và có thể ảnh hưởng tới răng miệng, sức khoẻ. Nếu muốn giúp, hãy ủng hộ qua trường học, tổ chức cộng đồng có uy tín, hoặc đơn giản là mua hàng, dùng dịch vụ của người địa phương với giá sòng phẳng.
Chi tiêu tại chỗ cũng là một cách đi có trách nhiệm: ở homestay của người dân, ăn ở quán địa phương, thuê người dẫn đường bản địa. Đồng tiền ở lại với cộng đồng giúp họ có thêm lý do để giữ cảnh quan, giữ nếp nhà, thay vì bán đất cho những công trình phá cảnh.
Một điều nữa ít người để ý là giờ giấc. Bản làng vùng cao và làng chài thường dậy sớm, ngủ sớm. Hát karaoke, mở loa, nói chuyện to ngoài sân homestay tới khuya làm phiền cả xóm, nhất là ở những bản mà nhà cửa sát nhau và vách gỗ không cách âm. Giữ yên lặng sau khoảng chín mười giờ tối, hỏi chủ nhà về những điều kiêng kỵ của gia đình và của bản, là phép lịch sự cơ bản mà người dân luôn ghi nhận.
Hành vi thường gặp và cách thay thế
Bảng dưới liệt kê những việc nhiều người làm mà không nghĩ, kèm cách làm khác đơn giản:
| Thói quen hay gặp | Tác động | Cách thay thế |
|---|---|---|
| Mua nước chai nhựa mỗi lần khát | Rác nhựa tích tụ trên đảo, trong rừng | Mang bình cá nhân, rót lại ở chỗ ở |
| Giẫm vào ruộng, đồi hoa để chụp ảnh | Đổ lúa, nát hoa, mất mùa của người dân | Đi đúng lối, chụp từ bờ ruộng, trả phí nếu có |
| Chạm, bẻ thạch nhũ làm kỷ niệm | Phá huỷ cấu trúc hình thành hàng nghìn năm | Chụp ảnh, giữ tay trong lan can |
| Đứng lên san hô khi mỏi | Gãy san hô, mất nơi sống của cá | Nổi lên nghỉ, bám phao, mặc áo phao |
| Cho khỉ, voọc ăn | Thú mất tập tính, hung dữ, bệnh | Ngắm từ xa, cất kỹ đồ ăn |
| Phát kẹo, tiền cho trẻ em | Trẻ quen xin, bỏ học | Ủng hộ qua trường, mua hàng của người dân |
| Bật loa to ở bãi biển, đỉnh núi | Làm phiền người khác, động vật | Dùng tai nghe, giữ yên lặng |
Không ai hoàn hảo trong mọi chuyến đi. Chỉ cần mỗi người bớt được vài thói quen trong bảng, tác động cộng lại trên hàng triệu lượt khách đã rất lớn.
Câu hỏi thường gặp
Du lịch có trách nhiệm có làm chuyến đi kém vui hơn không?
Không. Phần lớn nguyên tắc chỉ là thói quen nhỏ như mang bình nước, đi đúng lối, không chạm vào thạch nhũ. Nhiều người thấy chuyến đi còn có ý nghĩa hơn khi hiểu nơi mình đến, trò chuyện với người địa phương và biết mình không để lại gánh nặng cho họ.
Mang vỏ ốc, đá đẹp ở bãi biển về làm kỷ niệm có sao không?
Một vỏ ốc thì có vẻ nhỏ, nhưng hàng triệu lượt khách mỗi người mang về một ít thì bãi biển thay đổi rõ. Vỏ ốc còn là nơi trú của một số sinh vật như ốc mượn hồn. Ở khu bảo tồn biển, việc lấy sinh vật, san hô còn bị cấm.
Đi đảo không có thùng rác thì xử lý rác thế nào?
Mang theo túi đựng rác, gom toàn bộ rác của mình kể cả vỏ trái cây, mẩu thuốc lá, và mang về nơi có thu gom ở đất liền hoặc ở thị trấn trên đảo. Giảm rác từ đầu bằng cách mang bình nước, hộp đựng đồ ăn dùng lại.
Có nên cho trẻ em vùng cao kẹo, bánh khi đi qua bản không?
Không nên. Việc này khiến trẻ quen xin khách, có em bỏ học đứng chờ ven đường, và kẹo bánh ảnh hưởng tới răng miệng. Muốn giúp đỡ, nên ủng hộ qua trường học hoặc tổ chức cộng đồng có uy tín, hoặc mua hàng của người dân với giá sòng phẳng.
Chụp ảnh đồng bào dân tộc thiểu số thế nào cho lịch sự?
Xin phép trước bằng lời hoặc cử chỉ, chấp nhận khi họ từ chối. Không chụp sát mặt, không dàn dựng trẻ em, không chụp trong nhà hay nơi thờ cúng khi chưa được đồng ý. Trò chuyện vài câu trước khi giơ máy ảnh thường giúp mọi thứ tự nhiên hơn.
Làm sao biết một tour có thật sự thân thiện với môi trường?
Xem tour có giới hạn số khách, có quy định mang rác về, có thuê người dẫn đường địa phương, có tránh các hoạt động với động vật bị nuôi nhốt hay không. Hỏi trực tiếp đơn vị tổ chức về cách họ xử lý rác và quy định trên tuyến. Câu trả lời cụ thể là dấu hiệu tốt.