Khi đi du lịch, muốn chụp rõ mặt một người dân thì hãy xin phép trước, bằng lời hoặc bằng cử chỉ đơn giản như giơ máy lên, mỉm cười và chờ người đó gật đầu; nếu họ lắc đầu, quay đi hay che mặt thì không chụp. Không chụp trong nhà, trong nghi lễ của gia đình hay cộng đồng khi chưa được mời, không đổi kẹo, tiền lấy ảnh trẻ em, và nếu hứa gửi ảnh thì giữ lời. Ảnh người trong khung cảnh rộng, nhỏ trong khung, không nhận ra mặt thì thường không cần hỏi, nhưng vẫn phải giữ ý.
Những tấm ảnh người bản địa ở vùng cao, chợ phiên, làng chài là một phần lớn của ảnh du lịch Việt Nam, và cũng là phần dễ gây tổn thương nhất. Với khách, đó là một khoảnh khắc; với người được chụp, đó có thể là cảm giác bị nhìn như vật trưng bày, bị chụp lúc đang làm việc lấm lem, hay thấy mình xuất hiện trên mạng mà không hề biết. Bài này bàn cách chụp người dân sao cho cả người chụp và người được chụp đều thấy thoải mái, từ cách hỏi, lúc nên dừng, đến chuyện trẻ em, tiền bạc và giữ liên lạc sau chuyến đi.
Vì sao phải hỏi, ngay cả khi người ta không nói được tiếng Việt
Ở nhiều bản vùng cao, người lớn tuổi nói tiếng dân tộc mình nhiều hơn tiếng phổ thông, và khách thường viện cớ bất đồng ngôn ngữ để chụp luôn. Nhưng xin phép chưa bao giờ cần nhiều chữ. Một cái giơ máy lên kèm ánh mắt hỏi, một nụ cười, một cái chỉ tay vào máy rồi chỉ vào người đó, là ngôn ngữ ai cũng hiểu. Câu trả lời cũng rõ: gật đầu, cười, đứng yên là đồng ý; xua tay, quay mặt, cúi đầu là không.
Hỏi không chỉ là phép lịch sự. Ở một số cộng đồng, có người không muốn bị chụp vì lý do riêng: đang để tang, đang ốm, ngại vì quần áo lao động, hoặc từng thấy ảnh mình bị dùng sai mục đích. Có những gia đình, những dịp lễ có kiêng cữ riêng mà người ngoài không biết. Hỏi trước là cách duy nhất để không vô tình phạm vào điều người ta kiêng.
Về mặt pháp lý, quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình được Bộ luật Dân sự ghi nhận; việc sử dụng hình ảnh, nhất là cho mục đích thương mại, nói chung cần sự đồng ý của người đó. Ảnh đăng mạng xã hội cá nhân, ảnh dự thi, ảnh dùng cho quảng cáo khác nhau về mức độ, nên nếu bạn định dùng ảnh ngoài phạm vi kỷ niệm riêng, việc có sự đồng ý rõ ràng càng quan trọng.
Cách xin phép và chụp chân dung tự nhiên
Người chụp có kinh nghiệm thường dành phần lớn thời gian để làm quen trước khi bấm máy. Ảnh chân dung đẹp hiếm khi đến từ việc chụp trộm từ xa bằng ống tele; nó đến từ khoảnh khắc người ta đã quen mặt bạn.
- Đến gần từ phía trước, không lén từ sau lưng; để máy hạ xuống, chào hỏi trước.
- Mua một thứ gì đó nếu đang ở chợ, hỏi về món hàng, về công việc người đó đang làm; câu chuyện mở đường cho tấm ảnh.
- Giơ máy lên kèm ánh mắt hỏi; chờ tín hiệu đồng ý rõ ràng.
- Chụp nhanh vài tấm, không bắt tạo dáng lâu, không yêu cầu đổi chỗ, đổi quần áo cho đẹp ảnh.
- Cho người được chụp xem ảnh trên màn hình; đây thường là lúc người ta cười tự nhiên nhất, và cũng là lúc bạn có tấm ảnh thật nhất.
- Cảm ơn. Nếu người ta muốn có ảnh, hỏi cách gửi lại: số Zalo của con cháu, địa chỉ nhà nghỉ trong bản, hoặc hẹn in và gửi qua người dẫn đường.
- Nếu đi cùng người dẫn đường địa phương, nhờ họ hỏi giúp bằng tiếng dân tộc; người dân thường thoải mái hơn với người quen.
Điều quan trọng là chấp nhận lời từ chối một cách vui vẻ. Một người lắc đầu không làm chuyến đi của bạn kém đi, nhưng một người bị chụp ép sẽ nhớ cảm giác đó và đối xử khác với khách đến sau.
Những lúc không nên chụp hoặc phải hỏi kỹ hơn
Trong nhà người khác. Bếp lửa, góc nhà sàn, nơi thờ cúng của gia đình là không gian riêng. Kể cả khi được mời vào nhà, hãy hỏi trước khi giơ máy, và tránh chụp góc thờ.
Nghi lễ của gia đình và cộng đồng. Đám cưới, đám tang, lễ cúng bản, lễ trưởng thành có những phần người ngoài không nên ghi hình. Ở một số bản có những ngày kiêng, cổng bản cắm dấu hiệu không cho người lạ vào. Hỏi người dẫn đường hoặc người lớn tuổi trong bản, và làm theo.
Người đang lao động nặng nhọc hoặc trong hoàn cảnh khó khăn. Cảnh người gánh nặng trên dốc, người bán hàng rong mệt mỏi, cụ già nghèo khó lên ảnh có thể rất mạnh, nhưng cũng dễ thành ảnh khai thác nỗi khổ. Tự hỏi: nếu là mình, mình có muốn bị chụp lúc này không.
Người bệnh, người say, người đang tranh cãi. Đây là những lúc người ta không thể tự bảo vệ hình ảnh của mình. Không chụp.
Lực lượng vũ trang, đồn biên phòng, công trình quân sự. Ở vùng biên giới và trên đảo, việc chụp ảnh khu vực và người làm nhiệm vụ có thể bị cấm. Không chụp khi không được phép.
Trẻ em vùng cao: chụp thế nào cho đúng
Trẻ em là đối tượng được chụp nhiều nhất ở vùng cao và cũng cần được bảo vệ nhiều nhất. Các em không đủ khả năng tự quyết về hình ảnh của mình; người quyết định là cha mẹ. Nếu muốn chụp rõ mặt một em nhỏ, hãy hỏi cha mẹ hay người lớn đi cùng. Không có người lớn ở đó thì chụp toàn cảnh, các em nhỏ trong khung, không nhận ra mặt.
Đừng cho kẹo, bánh, tiền để đổi lấy ảnh. Việc này nghe có vẻ tử tế nhưng ở nhiều điểm du lịch đã tạo thành thói quen trẻ em bỏ học ra đường chờ khách, chìa tay xin, thậm chí được người lớn đưa ra đứng đường để chụp ảnh lấy tiền. Kẹo ngọt còn hại răng ở những nơi khó tiếp cận nha sĩ. Muốn giúp thì góp qua trường, qua tổ chức uy tín, qua chính quyền xã, không qua tay các em.
Tránh chụp các em trong tình trạng thiếu quần áo, đang tắm suối, đang khóc, hay đặt trong khung cảnh nhấn mạnh sự nghèo khó để câu cảm xúc. Những ảnh như thế khi đăng lên mạng có thể theo các em rất lâu. Nếu đăng ảnh có trẻ em, không ghi tên, tên bản cụ thể đi kèm khuôn mặt; và nếu cha mẹ các em không muốn, gỡ ngay.
Tiền mẫu, trang phục và chụp ảnh ở điểm du lịch đông khách
Ở một số điểm du lịch nổi tiếng, có người dân mặc trang phục truyền thống, dắt dê, cầm giỏ hoa và nhận tiền khi khách chụp cùng. Đây là một dạng dịch vụ, và nếu bạn chụp thì trả theo mức họ nêu là sòng phẳng. Điều không nên là chụp xong rồi bỏ đi, hay mặc cả gay gắt. Nhưng cũng nên hiểu những tấm ảnh này là dàn dựng, không phải đời sống thường ngày.
Ngược lại, ở chợ phiên hay trên ruộng, việc trả tiền cho người dân để chụp có thể biến một quan hệ tự nhiên thành giao dịch và thay đổi cách cả cộng đồng nhìn khách. Cách tốt hơn là đóng góp vào kinh tế địa phương theo kiểu bình thường: mua hàng ở chợ, ăn ở quán của người trong bản, ở homestay nhà dân, thuê người dẫn đường địa phương.
Một chuyện khác là chuyện khách thuê trang phục dân tộc để chụp ảnh tự sướng. Nhiều nơi có dịch vụ này và người dân địa phương cũng làm, nên không có gì sai; nhưng hãy mặc đúng cách, không biến trang phục thành trò đùa, và không mặc vào những không gian nghi lễ.
Chợ phiên, làng chài, phố cổ: kỹ thuật chụp người trong khung cảnh
Chợ phiên vùng cao như Bắc Hà (Lào Cai), Đồng Văn, Mèo Vạc (Tuyên Quang, trước thuộc Hà Giang) hay các chợ phiên miền núi khác thường họp từ rất sớm, đông nhất vào buổi sáng. Ánh sáng sớm xuyên qua khói bếp và hơi nước nồi thắng cố cho không khí rất đẹp. Đứng ở một chỗ, để người qua lại quen với sự hiện diện của bạn, dùng ống tiêu chuẩn thay vì ống tele dài nhắm từ xa. Khi đã thành một phần quang cảnh, bạn sẽ chụp được những khoảnh khắc tự nhiên mà không ai cảm thấy bị theo dõi.
Ở làng chài, giờ thuyền về và chợ cá sớm là sôi động nhất, cũng là giờ bận nhất. Đứng ngoài khu bốc dỡ, không chắn lối, không giẫm lên lưới. Ở phố cổ như Hội An, nhiều người dân đã quen với khách, nhưng nhà họ vẫn là nhà; không chĩa máy vào trong cửa đang mở.
Kỹ thuật chung: chọn trước một khung nền đẹp như bức tường vàng, cánh cửa gỗ, góc chợ có nắng, rồi chờ người đi vào khung. Cách này cho ảnh có bố cục chủ động, người trong ảnh là một phần của cảnh chứ không phải chủ thể bị nhắm tới, và thường không nhận ra mặt. Đây là cách nhiều nhiếp ảnh gia đường phố làm việc mà vẫn giữ được sự tôn trọng.
Sau chuyến đi: đăng ảnh, gửi ảnh và giữ lời
Khi đăng ảnh người dân lên mạng, hãy viết chú thích tôn trọng: không dùng từ ngữ miệt thị, không gán ghép câu chuyện bạn tưởng tượng về cuộc đời người trong ảnh. Gọi đúng tên dân tộc nếu chắc chắn, và đừng đoán nếu không chắc. Nếu ảnh được dùng ngoài mục đích cá nhân, như bán ảnh, dự thi có giải, làm quảng cáo, hãy có sự đồng ý rõ ràng của người được chụp.
Gửi ảnh lại cho người được chụp là việc nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn. Nhiều gia đình vùng cao có rất ít ảnh của ông bà, cha mẹ. Một tấm ảnh in gửi qua người dẫn đường, chủ homestay, hay gửi qua điện thoại cho con cháu họ, là món quà thật sự. Nếu đã hứa, hãy làm; người dân nhớ những người khách giữ lời.
Một thói quen tốt nữa là ghi chép ngắn sau mỗi buổi chụp: chụp ở bản nào, ai đã đồng ý, đã hứa gửi ảnh cho ai qua đường nào. Về nhà vài tuần, giữa hàng nghìn tấm ảnh, rất dễ quên mất lời hứa với một bà cụ ở chợ phiên; dòng ghi chép nhỏ giúp bạn giữ lời.
Cuối cùng, nếu ai đó liên hệ yêu cầu gỡ ảnh của họ hoặc của con họ, hãy gỡ ngay, không tranh cãi. Quyền đối với hình ảnh thuộc về người trong ảnh, còn tấm ảnh chỉ là kỷ niệm của người chụp.
Câu hỏi thường gặp
Chụp người ở xa, không rõ mặt có cần xin phép không?
Thường không cần, khi người đó chỉ là một phần nhỏ của khung cảnh và không nhận ra danh tính. Nhưng nếu người đó tỏ ra không muốn, quay đi hay xua tay, hãy dừng. Và đừng dùng tele để chụp rõ mặt người ta mà không hỏi.
Người dân đòi tiền khi chụp ảnh thì có nên trả không?
Nếu đó là dịch vụ chụp cùng trang phục, dê, giỏ hoa ở điểm du lịch thì trả theo mức họ nêu là sòng phẳng. Nếu không muốn trả, đừng chụp. Không chụp xong rồi bỏ đi.
Có nên cho kẹo trẻ em vùng cao không?
Không nên. Việc cho kẹo, tiền để đổi ảnh tạo thói quen xin xỏ, kéo trẻ em ra đường thay vì đến trường, và hại răng. Muốn giúp, góp qua trường học, tổ chức uy tín hay chính quyền địa phương.
Làm sao để ảnh chân dung người dân trông tự nhiên?
Dành thời gian làm quen, mua hàng, hỏi chuyện, cho người ta xem ảnh vừa chụp. Chụp nhanh, không bắt tạo dáng lâu. Ảnh đẹp thường đến sau vài phút trò chuyện, khi người ta đã thoải mái.
Đăng ảnh người dân lên mạng xã hội cần lưu ý gì?
Chú thích tôn trọng, không gán ghép câu chuyện, không ghi thông tin nhận dạng trẻ em. Nếu dùng cho mục đích thương mại, cần sự đồng ý rõ ràng của người được chụp. Ai yêu cầu gỡ thì gỡ ngay.
Có được chụp ảnh lễ hội, nghi lễ ở bản không?
Phần lễ hội công cộng thường chụp được, nhưng có những nghi thức người ngoài không nên ghi hình, và có những ngày bản kiêng khách. Hỏi người dẫn đường hoặc người lớn tuổi trong bản trước, và làm theo hướng dẫn của họ.