Một chỗ ở an toàn khi đi chơi cần qua được bốn câu hỏi: nếu cháy thì thoát ra bằng đường nào, trong phòng có nguồn khí độc nào không (than sưởi, bình nước nóng dùng gas trong nhà tắm kín), vị trí nhà có nằm dưới taluy hay sát lòng suối vào mùa mưa không, và điện nước có an toàn không. Mất năm phút kiểm tra khi nhận phòng giúp tránh những rủi ro hiếm gặp nhưng hậu quả nặng.
Phần lớn các kỳ nghỉ diễn ra suôn sẻ, và bài này không nhằm làm bạn lo. Nhưng chỗ ở du lịch ở Việt Nam rất đa dạng, từ khách sạn lớn được kiểm tra phòng cháy định kỳ tới nhà gỗ dựng nhanh ở vùng núi theo mùa khách. Những vụ cháy nhà nghỉ, ngộ độc khí do sưởi than trong phòng kín hay sạt lở vào khu nghỉ mùa mưa đã từng xảy ra và được báo chí đưa tin. Những việc dưới đây đơn giản, không tốn tiền, và đáng thành thói quen.
Vì sao an toàn chỗ ở hay bị bỏ qua
Khi chọn chỗ ở, người ta nhìn ảnh, giá, vị trí, đánh giá. Gần như không ai hỏi về lối thoát hiểm hay vị trí nhà so với sườn đồi. Lý do đơn giản: rủi ro này hiếm, và khi đi chơi, ai cũng muốn thư giãn chứ không muốn nghĩ tới chuyện xấu. Nhưng chính vì hiếm nên ít người chuẩn bị, và khi xảy ra thì hậu quả nặng.
Một lý do khác là sự đa dạng của chỗ ở. Khách sạn lớn, khu nghỉ dưỡng thường phải đáp ứng yêu cầu phòng cháy chữa cháy và được kiểm tra. Nhưng homestay nhỏ, nhà gỗ, nhà sàn cải tạo, nhà thuê nguyên căn có mức độ chuẩn bị rất khác nhau. Có nơi chủ rất cẩn thận, có bình chữa cháy, đèn thoát hiểm, có nơi gần như không có gì.
Mục đích không phải là tránh xa mọi homestay nhỏ, vì phần lớn là an toàn và chính chúng làm nên những trải nghiệm đẹp nhất. Mục đích là biết nhìn, biết hỏi, và biết làm gì nếu có chuyện. Năm phút khi nhận phòng là đủ.
Cũng nên nhớ rằng nhiều nguy cơ không đến từ chỗ ở mà từ cách mình dùng nó: đốt nến trong nhà gỗ, sạc pin trên đệm, để trẻ chơi một mình ở ban công, uống rượu rồi xuống hồ bơi lúc khuya. Phần việc của khách cũng quan trọng ngang phần việc của chủ, và phần này hoàn toàn nằm trong tay bạn.
Cháy: đường thoát nạn và những thứ cần nhìn
Biết lối ra trước khi ngủ. Khi nhận phòng, đi một vòng xem cầu thang, lối thoát hiểm ở đâu, cửa có khoá không. Ở nhà nhiều tầng, đếm số cửa phòng từ phòng mình tới cầu thang, vì khi có khói sẽ không nhìn thấy gì. Để chìa khoá phòng, điện thoại và đèn pin ở một chỗ cố định cạnh giường để cầm theo ngay khi cần.
Cửa sổ có chấn song, lồng sắt kín. Nhiều nhà phố, nhà nghỉ làm lồng sắt kín ban công và cửa sổ để chống trộm, khiến không có lối thoát thứ hai. Hỏi chủ lồng sắt có ô cửa mở được không, chìa khoá để ở đâu.
Nhà gỗ và cầu thang gỗ duy nhất. Nhà sàn, nhà gỗ cháy rất nhanh. Biết lối xuống thứ hai nếu có, và để ý những nguồn lửa: bếp lửa trong nhà, đèn dầu, nến, nhang muỗi đặt gần màn.
Thiết bị phòng cháy. Nhìn xem có bình chữa cháy, đèn chỉ dẫn thoát nạn, chuông báo cháy không. Nơi có những thứ này thường cẩn thận hơn trong các việc khác.
Sạc điện thoại, pin dự phòng, xe điện. Không sạc qua đêm trên đệm, trên giường; không cắm nhiều thiết bị vào một ổ chia lỏng lẻo. Nếu đi xe máy điện, hỏi chủ chỗ sạc an toàn, đừng sạc trong phòng ngủ.
Khí độc: than sưởi, bình nóng lạnh dùng gas và phòng kín
Mùa đông ở vùng núi phía Bắc, nhiều gia đình đốt than, củi để sưởi. Đốt than trong phòng đóng kín cửa có thể sinh ra khí CO (carbon monoxide), không màu, không mùi, gây ngộ độc khi ngủ mà người bị không kịp nhận ra. Những vụ ngộ độc khí do sưởi than trong phòng kín đã được ngành y tế cảnh báo nhiều lần mỗi mùa lạnh. Nếu chủ nhà mang chậu than vào phòng ngủ, cảm ơn và đề nghị dùng chăn, đệm điện hoặc để than ở gian ngoài thông thoáng.
Một nguồn khác là bình nước nóng dùng gas đặt trong nhà tắm kín. Loại bình này cần được lắp đúng cách, có ống thải khí ra ngoài và nhà tắm phải thông gió. Nếu thấy bình gas đặt ngay trong nhà tắm nhỏ không có cửa sổ hay quạt hút, hãy mở cửa khi tắm, tắm nhanh, và báo chủ. Dấu hiệu ngộ độc khí gồm đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, buồn ngủ bất thường; khi có những dấu hiệu này, ra ngay chỗ thoáng và gọi cấp cứu 115.
Máy phát điện cũng là nguồn khí độc. Ở đảo nhỏ, bản xa, khi mất điện, có nơi chạy máy phát. Khí thải của máy cũng chứa CO như than đang cháy. Máy phải đặt ngoài trời, xa cửa sổ và cửa ra vào; không bao giờ chạy máy phát trong nhà, trong hiên kín hay gầm nhà sàn.
Sườn đồi và ven suối: vị trí nhà trong mùa mưa
Nhiều homestay và khu nghỉ ở vùng núi được dựng ở những vị trí đẹp nhất: bám sườn đồi nhìn ra thung lũng, hoặc sát bờ suối nghe tiếng nước. Vào mùa khô, đó là những chỗ tuyệt. Vào mùa mưa, hai vị trí này lại là chỗ cần thận trọng nhất. Miền núi phía Bắc thường mưa lớn từ khoảng tháng Sáu tới tháng Chín; miền Trung và Tây Nguyên có mùa mưa lớn muộn hơn, tập trung vào cuối năm.
Nhà nằm ngay dưới taluy dương, tức vách đất đào thẳng đứng sau nhà, có nguy cơ sạt lở khi mưa kéo dài. Nhà ở bờ suối, bãi bồi có nguy cơ lũ quét: nước có thể dâng rất nhanh khi mưa ở thượng nguồn, ngay cả khi chỗ bạn đang ở mưa không lớn. Khi đặt chỗ vào mùa mưa, nhìn bản đồ vệ tinh và ảnh để biết nhà có sát vách đất hay sát lòng suối không, và hỏi chủ những năm trước mùa mưa ở đó ra sao.
Khi đang ở mà mưa lớn kéo dài, theo dõi cảnh báo thời tiết và thông báo của chính quyền địa phương. Dấu hiệu nguy hiểm: nước suối đục và dâng nhanh, có tiếng ầm ì từ thượng nguồn, đất đá lăn từ vách, vết nứt mới trên nền đất. Khi thấy những dấu hiệu này, rời đi sớm theo hướng dẫn của chủ hoặc chính quyền, không đợi tới sáng, không cố vượt qua đoạn đường ngập hay ngầm tràn.
Năm phút kiểm tra khi nhận phòng
Bảng dưới gom những việc nên làm ngay khi vào phòng. Phần lớn chỉ là nhìn và hỏi.
| Kiểm gì | Nhìn hoặc hỏi | Nếu thấy vấn đề |
|---|---|---|
| Lối thoát | Cầu thang, cửa thoát, lồng sắt có ô mở không | Hỏi chủ chìa khoá, đổi phòng gần lối ra |
| Thiết bị phòng cháy | Bình chữa cháy, đèn chỉ dẫn, chuông báo | Để ý hơn các nguồn lửa trong phòng |
| Nguồn khí độc | Than sưởi, bình gas trong nhà tắm, máy phát điện | Từ chối than trong phòng ngủ, mở cửa thông gió, báo chủ |
| Điện, nước nóng | Ổ cắm gần chỗ nước, dây điện hở, bình nóng lạnh có tiếp đất | Báo chủ, không dùng ổ cắm hỏng |
| Vị trí nhà | Có sát vách đất, sát lòng suối không | Mùa mưa thì cân nhắc đổi chỗ hoặc theo dõi sát thời tiết |
| Lan can, cầu thang | Độ cao lan can, khe hở, bậc dốc | Trông trẻ sát hơn, xin phòng tầng trệt cho người già |
Không cần làm hết một cách máy móc. Ở một khách sạn lớn có hệ thống đầy đủ, chỉ cần biết lối thoát. Ở một nhà gỗ trên đồi vào mùa mưa, mọi dòng trong bảng đều đáng xem.
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi: những điều riêng
Những rủi ro ở chỗ ở với người lớn khoẻ mạnh thường nhỏ, nhưng với trẻ nhỏ và người lớn tuổi thì khác. Một số điểm cần lưu ý riêng:
- Lan can ban công và sàn gác. Lan can thấp, có thanh ngang để trẻ trèo, hoặc khe hở rộng đều nguy hiểm. Đặt ghế, bàn xa lan can.
- Cầu thang dốc trong nhà gỗ, nhà sàn. Người lớn tuổi nên ở tầng dưới; trẻ nhỏ không lên xuống một mình, nhất là ban đêm.
- Nhà tắm trơn. Sàn gạch ướt, không có tay vịn là nơi người già hay trượt ngã. Mang dép chống trơn, xin thảm.
- Hồ bơi, bể nước, mép sông hồ. Luôn có người lớn được giao trông trẻ khi ở gần nước.
- Ổ cắm thấp, dây điện, thuốc men. Che ổ cắm nếu có thể, cất thuốc của người lớn khỏi tầm với của trẻ.
- Khoảng cách tới cơ sở y tế. Biết trạm y tế, bệnh viện gần nhất; mang đủ thuốc thường dùng, nhất là người có bệnh nền.
Khi đặt chỗ, nói rõ với chủ là có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi. Chủ tốt sẽ xếp phòng phù hợp và nhắc những chỗ cần để ý trong nhà mình.
Khi có sự cố: số khẩn cấp và việc cần làm
Ở Việt Nam, các số khẩn cấp chung là 114 (cứu hoả, cứu nạn cứu hộ), 115 (cấp cứu y tế), 113 (công an) và 112 (tìm kiếm cứu nạn). Lưu những số này vào điện thoại trước chuyến đi, cùng số của chủ nơi ở và địa chỉ chỗ ở để đọc cho tổng đài khi cần. Ở vùng núi, đảo nhỏ, sóng điện thoại có thể yếu; biết trước chỗ nào trong khu có sóng, và báo lịch trình cho người thân.
Khi có cháy, ưu tiên thoát ra, không quay lại lấy đồ. Nếu có khói, cúi thấp, che mũi miệng bằng khăn ướt nếu có, đi theo lối đã biết. Không dùng thang máy khi có cháy. Khi đã ra ngoài, báo ngay cho chủ và gọi 114, tập trung ở chỗ an toàn để đếm người trong nhóm.
Khi có người nghi ngộ độc khí, đưa ngay ra chỗ thoáng, mở hết cửa, tắt nguồn khí nếu làm được an toàn, gọi 115. Khi có cảnh báo lũ hoặc sạt lở, làm theo hướng dẫn của chính quyền và chủ nơi ở. Việc thông báo lưu trú mà chủ đã làm lúc bạn nhận phòng giúp lực lượng cứu hộ biết trong khu có những ai, đó là một lý do nữa để bạn đưa giấy tờ đầy đủ khi đến.
Câu hỏi thường gặp
Homestay nhỏ có kém an toàn hơn khách sạn không?
Không hẳn. Nhiều homestay nhỏ rất cẩn thận, có bình chữa cháy, lối thoát rõ và chủ ở ngay đó để giúp khi cần. Nhưng mức độ chuẩn bị giữa các homestay chênh lệch lớn hơn khách sạn lớn. Vì vậy với homestay, năm phút tự kiểm tra lối thoát, nguồn khí độc và vị trí nhà càng đáng làm.
Mùa đông lên vùng núi, có nên dùng than sưởi trong phòng không?
Không nên đốt than trong phòng ngủ đóng kín cửa, vì khí CO sinh ra có thể gây ngộ độc khi ngủ. Nên dùng chăn dày, đệm điện, máy sưởi điện an toàn nếu có. Nếu muốn ngồi sưởi than, ngồi ở gian ngoài thông thoáng và tắt bếp, mang than ra trước khi đi ngủ.
Mùa mưa có nên ở homestay ven suối không?
Có thể, nhưng cần cân nhắc vị trí. Chọn nhà cao hơn mép suối rõ rệt, không nằm trên bãi bồi hay sát lòng suối, hỏi chủ về những mùa mưa trước. Hỏi luôn đường thoát lên chỗ cao nếu nước dâng. Theo dõi cảnh báo thời tiết, và rời đi sớm khi có mưa lớn kéo dài hoặc nước suối đục, dâng nhanh. Đừng ngủ lại chỉ vì đã trả tiền.
Làm sao biết bình nóng lạnh có an toàn không?
Bình nóng lạnh điện nên có dây tiếp đất và thiết bị chống giật, lắp chắc chắn, không có dây điện hở gần chỗ nước. Bình dùng gas phải đặt nơi thông gió, có ống thải khí ra ngoài. Nếu thấy dấu hiệu bất thường như tê khi chạm vòi nước hay mùi gas, ngừng dùng và báo chủ ngay.
Có nên mang theo thiết bị báo khói hay báo khí khi đi du lịch không?
Với người hay ở homestay vùng núi vào mùa đông hoặc nhà gỗ, một thiết bị báo khí CO nhỏ gọn chạy pin có thể là món đồ đáng mang. Đây không phải yêu cầu bắt buộc, nhưng là lớp bảo vệ thêm ở những nơi có sưởi than hay bình gas mà bạn không kiểm soát được.
Khi chủ nhà nói "không sao đâu" lúc mưa lớn thì có nên tin không?
Chủ nhà hiểu địa phương hơn bạn, nhưng an toàn là quyết định của chính bạn. Nếu chính quyền địa phương đã cảnh báo, hoặc bạn thấy dấu hiệu nguy hiểm như nước suối dâng nhanh, đất đá lăn, hãy ưu tiên rời đi sớm theo hướng an toàn. Mất một đêm phòng là cái giá nhỏ so với rủi ro.