Tắm suối, tắm thác chỉ an toàn khi có đủ bốn điều: trời đã khô ráo nhiều ngày ở cả vùng thượng nguồn, chỗ xuống nước nông, nước chảy chậm và nhìn thấy đáy, có người lớn tỉnh táo trông và trẻ em mặc áo phao. Thiếu một trong bốn điều đó thì chỉ nên ngồi bờ, ngâm chân. Không bao giờ tắm ở vũng sâu ngay dưới chân thác, không nhảy từ vách đá, không xuống nước sau khi uống rượu bia.
Phần lớn tai nạn ở suối, thác không xảy ra với người liều lĩnh mà với người bình thường, biết bơi, đi chơi cùng gia đình. Nguyên nhân là nước tự nhiên vận hành khác hẳn bể bơi: dòng chảy ngầm, nước xoáy, nước lạnh, đáy đá không nhìn thấy, và đặc biệt là lũ có thể tới khi trời chỗ bạn vẫn nắng. Bài giải thích từng loại rủi ro, cách nhận ra, cách chọn chỗ xuống nước và những việc nên làm khi có người gặp nạn.
Vì sao người biết bơi vẫn đuối nước ở suối
Biết bơi trong bể không có nghĩa là bơi được trong suối. Ở bể, nước tĩnh, ấm, đáy phẳng, nhìn thấy thành. Ở suối, nước có thể lạnh hơn nhiều, chảy theo hướng không đoán trước, đáy có đá nhọn, hố sâu bất ngờ. Một người bơi tốt có thể đuối sức chỉ sau vài phút khi phải bơi ngược dòng hoặc bị nước xoáy giữ lại.
Nước lạnh là yếu tố hay bị bỏ qua. Suối trên núi cao, như ở vùng Hoàng Liên hay cao nguyên Lâm Đồng, có thể rất lạnh kể cả giữa mùa hè. Khi cơ thể bất ngờ ngâm vào nước lạnh, phản xạ tự nhiên là thở gấp, hít vào mạnh; nếu lúc đó đầu đang dưới nước, người ta sặc nước ngay. Sau vài phút, cơ bắp tay chân lạnh đi, mất sức, chuột rút. Đó là lý do nhiều vụ đuối nước xảy ra cách bờ chỉ vài mét.
Yếu tố thứ ba là đáy. Nước suối trong nhìn tưởng nông, nhưng ánh sáng khúc xạ làm đáy trông gần hơn thực tế. Một vũng nước trông chỉ ngang ngực có thể sâu quá đầu. Đáy đá có rêu trơn, chỉ cần trượt chân là ngã xuống chỗ sâu. Khi bị ngã bất ngờ, kể cả người biết bơi cũng có thể hoảng loạn.
Lũ quét và nước dâng: nhận ra trước khi quá muộn
Lũ có thể tới khi trời chỗ bạn vẫn nắng. Mưa lớn ở thượng nguồn, cách bạn hàng chục cây số, có thể đổ về suối trong vài chục phút. Đó là lý do câu hỏi đúng không phải "hôm nay trời có mưa không" mà là "mấy hôm nay vùng núi phía trên có mưa không".
Dấu hiệu nước sắp lên. Nước đột ngột đục hơn, chuyển màu nâu đỏ; có cành cây, lá, rác trôi nhiều; nghe tiếng ầm ầm từ phía thượng nguồn; mực nước dâng dần lên các hòn đá trước đó còn khô. Thấy một trong các dấu hiệu này, rời lòng suối lên chỗ cao ngay, không quay lại lấy đồ.
Thủy điện xả nước. Ở hạ lưu các đập thủy điện, nước có thể dâng nhanh khi nhà máy xả, kể cả không mưa. Nhiều nơi có còi báo hoặc biển cảnh báo; nghe còi là lên bờ. Không cắm trại, không ngồi trên bãi đá giữa lòng sông ở hạ lưu đập.
Mùa mưa vùng núi. Ở miền Bắc mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 9, Tây Nguyên và Nam Bộ khoảng tháng 5 đến tháng 10 hoặc 11, miền Trung mưa lũ tập trung từ khoảng tháng 9 đến tháng 12. Trong những tháng này, hạn chế tắm suối, nhất là sau những ngày mưa lớn.
Chọn chỗ ngồi nghỉ. Ngồi, dựng lều ở chỗ cao hơn mực nước rõ rệt, có lối lên bờ dễ. Nhìn vết rác, cỏ mắc trên cây ven suối để biết nước từng lên tới đâu.
Hố xoáy chân thác: cái bẫy nhìn rất hiền
Dưới chân nhiều thác, nước đổ xuống tạo ra một vùng nước sủi bọt trắng, sau đó là vũng nước xanh có vẻ yên. Chính vùng này nguy hiểm nhất. Nước đổ từ trên cao đâm sâu xuống đáy, rồi trồi lên và quay ngược về phía thác, tạo một vòng xoáy cuộn liên tục. Người rơi vào vùng này bị kéo xuống, đẩy lên, rồi lại kéo về phía màn nước, rất khó thoát ra dù bơi giỏi.
Bọt trắng còn làm nước nhẹ đi, áo phao và cơ thể nổi kém hơn trong vùng đó. Từ trên bờ nhìn xuống, bạn khó thấy vòng xoáy, chỉ thấy mặt nước sủi bọt. Đó là lý do hầu hết các thác lớn ở Việt Nam cấm tắm ở chân thác, và cũng là nơi xảy ra nhiều tai nạn nhất ở những thác không có người quản lý.
Nếu chẳng may bị cuốn vào, đừng cố bơi ngược lên mặt nước theo hướng thẳng. Hãy cố lặn xuống sâu, nơi dòng nước chảy ra xa thác, rồi bơi ngang ra khỏi vùng xoáy. Nhưng đây là kiến thức để biết, không phải để thử. Cách duy nhất chắc chắn là không xuống nước ở chân thác.
Chọn chỗ xuống nước: những dấu hiệu an toàn và nguy hiểm
Không phải đoạn suối nào cũng nguy hiểm. Người địa phương thường biết những chỗ con cháu họ tắm từ nhỏ. Khi không có ai để hỏi, các dấu hiệu sau giúp bạn phân biệt.
- An toàn hơn: đoạn suối rộng, nông, nước chảy chậm, nhìn thấy rõ đáy cát hoặc sỏi, có bờ thoải để lên xuống dễ.
- An toàn hơn: đoạn nằm xa chân thác, không có đá lớn chặn giữa dòng, không có cây đổ ngang.
- Nguy hiểm: vũng sâu màu xanh thẫm, không nhìn thấy đáy, đặc biệt ngay dưới thác hay ghềnh.
- Nguy hiểm: nước chảy xiết giữa hai tảng đá, nước chảy qua khe hẹp; dòng chảy ở đó mạnh hơn nhiều so với vẻ ngoài.
- Nguy hiểm: cây đổ, cành cây ngập nước trong lòng suối; nước chảy qua cành tạo lực hút người vào.
- Nguy hiểm: mặt đá phủ rêu xanh hay rêu nâu, kể cả trông khô.
- Nguy hiểm: những chỗ có biển cấm tắm. Biển cấm thường được đặt sau khi đã có người gặp nạn ở đó.
Nếu không chắc, chỉ ngồi bờ ngâm chân. Một buổi ngồi nghe tiếng suối, ngâm chân trong nước mát đã đủ làm nên chuyến đi; không cần phải bơi mới gọi là tắm suối.
Những thói quen làm rủi ro tăng gấp nhiều lần
Uống rượu bia rồi xuống nước. Rượu làm chậm phản xạ, giảm khả năng phán đoán độ sâu, làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn trong nước lạnh. Nhiều vụ đuối nước của người lớn ở suối xảy ra sau bữa ăn có rượu bên bờ. Quy tắc đơn giản: đã uống thì không xuống nước, kể cả chỉ "ngâm cho mát".
Nhảy từ vách đá, mỏm đá. Độ sâu vực nước thay đổi theo mùa, có đá ngầm, cành cây chìm. Chấn thương đầu, cổ, cột sống khi nhảy xuống chỗ nông là loại chấn thương nặng, có thể để lại di chứng suốt đời.
Tắm một mình, tắm lúc chiều tối. Không có ai thấy khi bạn gặp nạn. Chiều tối nhiệt độ nước và không khí giảm, ánh sáng yếu, khó nhìn đáy và khó tìm người.
Tắm ngay sau khi ăn no hoặc khi đang mệt. Sau một chặng đi bộ dài dưới nắng, cơ thể nóng và mệt; nhảy ngay vào nước lạnh dễ gây sốc lạnh, chuột rút. Nghỉ cho cơ thể dịu lại, xuống nước từ từ, làm ướt người trước.
Tin vào đoạn video trên mạng. Những clip quay người tắm thác, nhảy vực trông rất vui nhưng không cho biết mùa nào, nước sâu bao nhiêu, có cứu hộ không. Một nơi an toàn vào tháng 3 có thể nguy hiểm vào tháng 8.
Trẻ em ở suối và thác: người lớn cần làm gì
Trẻ em là nhóm dễ gặp nạn nhất ở suối, thác, và thường xảy ra trong vài phút người lớn lơ là: đang dọn đồ ăn, đang chụp ảnh, đang nói chuyện. Trẻ có thể chìm rất nhanh và im lặng, không vùng vẫy kêu cứu như trong phim. Vì vậy quy tắc với trẻ là luôn có một người lớn được giao nhiệm vụ trông, không làm việc gì khác, không uống rượu bia, và đổi người khi mệt.
Trẻ phải mặc áo phao vừa cỡ suốt thời gian ở gần nước, kể cả khi chỉ chơi ở mép bờ. Phao bơi đeo tay hay phao vòng bơm hơi không thay được áo phao, vì dễ tuột và dễ bị nước cuốn. Chỉ cho trẻ chơi ở vùng nước nông tới đầu gối, trong tầm tay người lớn.
Với trẻ lớn hơn, đã biết bơi, vẫn cần giải thích vì sao suối khác bể bơi, vì sao không được nhảy từ đá xuống, vì sao không được chơi một mình. Trẻ thường làm theo người lớn: nếu người lớn nhảy từ vách đá, trẻ sẽ bắt chước.
Trước khi cho trẻ xuống nước, người lớn nên tự đi thử đoạn đó trước: lội xem đáy có đá nhọn, hố sâu, rêu trơn hay không, nước có lạnh quá không. Vài phút kiểm tra đó đáng giá hơn mọi lời dặn.
Khi có người gặp nạn dưới nước
Phản xạ tự nhiên khi thấy người đuối nước là lao xuống cứu, và đó là lý do nhiều vụ tai nạn có hai, ba nạn nhân. Người cứu không được huấn luyện có thể bị nạn nhân hoảng loạn kéo chìm theo. Trình tự an toàn hơn:
- Hô to gọi người xung quanh giúp, gọi số cấp cứu 115 hoặc số cứu nạn cứu hộ 114, hoặc 112 cho tìm kiếm cứu nạn.
- Với tới nạn nhân từ bờ bằng cành cây dài, mái chèo, gậy, khăn, áo nối lại, trong khi người cứu vẫn đứng vững trên bờ.
- Ném cho nạn nhân vật nổi: áo phao, can nhựa rỗng, thùng xốp, phao bơi.
- Chỉ xuống nước khi đã được huấn luyện cứu đuối, có áo phao, và nạn nhân ở chỗ không quá sâu, không có dòng chảy mạnh.
- Khi đưa được nạn nhân lên bờ, đặt nằm trên mặt phẳng, kiểm tra thở. Người đã học sơ cứu thì làm theo những gì đã học; người chưa học thì làm theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu qua điện thoại.
- Đưa nạn nhân đi cơ sở y tế dù đã tỉnh, vì có thể có biến chứng sau khi sặc nước.
Vùng núi nhiều chỗ mất sóng, nên trước khi đi, ghi lại địa chỉ trạm y tế, đồn biên phòng hay chính quyền gần nhất từ người địa phương hoặc chủ homestay. Một khoá học sơ cứu cơ bản là thứ đáng đầu tư cho người hay đi du lịch tự túc, nhất là gia đình có trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Biết bơi rồi thì tắm suối có cần áo phao không?
Nên mặc nếu xuống nước ở nơi không có người quản lý, nước lạnh hoặc có dòng chảy. Người biết bơi vẫn có thể chuột rút, sốc lạnh hay bị nước xoáy giữ lại. Áo phao giúp bạn nổi trong những phút đầu quan trọng nhất, khi cơ thể chưa kịp thích nghi.
Làm sao biết suối sắp có lũ?
Dấu hiệu thường gặp là nước đột ngột đục, có cành lá trôi nhiều, nghe tiếng ầm từ thượng nguồn, mực nước dâng lên các hòn đá trước đó còn khô. Thấy dấu hiệu là lên chỗ cao ngay. Trước khi đi, hỏi người địa phương về mưa ở vùng thượng nguồn mấy ngày gần nhất.
Có nên nhảy từ vách đá xuống vực nước không?
Không nên. Độ sâu vực nước thay đổi theo mùa, có đá ngầm, cành cây chìm mà từ trên không nhìn thấy. Tai nạn khi nhảy thường là chấn thương đầu, cột sống, rất nặng. Những đoạn video nhảy vực trên mạng không cho thấy những lần không thành.
Tắm suối mùa khô có an toàn hơn không?
Mùa khô nước thấp, ít lũ, đáy nhìn rõ hơn nên rủi ro lũ quét giảm. Nhưng hố sâu, đá rêu, nước lạnh và dòng chảy ở các khe hẹp vẫn còn. Ở hạ lưu thủy điện, nước vẫn có thể dâng khi nhà máy vận hành. Mùa khô an toàn hơn chứ không phải an toàn tuyệt đối.
Đi suối với trẻ nhỏ nên chuẩn bị gì?
Áo phao vừa cỡ cho trẻ, giày nước có đế bám, khăn và quần áo khô, đồ ăn uống. Quan trọng nhất là một người lớn chỉ làm nhiệm vụ trông trẻ, không uống rượu bia, đổi ca khi mệt. Chỉ cho trẻ chơi ở chỗ nước nông trong tầm tay.
Thấy người đuối nước mà không biết bơi thì làm gì?
Đừng nhảy xuống. Hô to gọi người giúp, gọi 115 hoặc 114, với tới nạn nhân bằng cành cây, gậy, quần áo nối dài, hoặc ném vật nổi như can nhựa, áo phao. Người cứu luôn giữ mình an toàn trên bờ trước.