Ở Việt Nam, thác nhiều nước nhất trong mùa mưa (miền Bắc và Tây Nguyên khoảng tháng 6 đến tháng 9), hồ thủy điện đầy nhất vào cuối mùa mưa (khoảng tháng 9 đến tháng 12), còn sông suối trong và xanh nhất vào mùa khô. Thời điểm cân bằng cho phần lớn chuyến đi hồ, thác là cuối mùa mưa sang đầu mùa khô: nước vẫn nhiều, trời đã bớt mưa, đường dễ đi hơn.
Nhiều người thất vọng khi tới một thác mà ảnh trên mạng trắng xoá, ngoài đời chỉ còn vài dòng nhỏ; hoặc tới hồ thủy điện thấy vành đất đỏ trơ quanh đảo. Không phải ảnh lừa, mà là khác mùa. Bài giải thích cơ chế mùa nước của từng loại cảnh: thác, hồ tự nhiên, hồ thủy điện, sông suối; rồi đưa ra lịch theo vùng để bạn chọn tháng cho đúng điều mình muốn thấy. Mọi khoảng tháng ở đây đều là xu hướng chung; mỗi năm mưa sớm muộn khác nhau, nên xem tin địa phương trước khi đi.
Thác: lượng nước đi theo mưa
Thác là cảnh phụ thuộc mưa trực tiếp nhất. Lượng nước đổ qua thác bằng lượng nước con suối hay con sông phía trên mang tới, mà lượng đó do mưa ở lưu vực quyết định. Mùa mưa, thác đổ mạnh, nước đục màu đất, bụi nước bay xa; mùa khô, thác chỉ còn vài dòng nhỏ, có thác gần như khô, lộ ra vách đá.
Hai loại thác phản ứng khác nhau. Thác trên sông lớn, như Bản Giốc hay các thác trên sông Serepok, có lưu vực rộng nên mùa khô vẫn còn nước, chỉ ít đi. Thác trên suối nhỏ, như nhiều thác trong rừng, có lưu vực hẹp nên mùa khô có thể gần như cạn hẳn, nhưng chỉ sau một trận mưa lớn đã đổ trắng xoá. Vì vậy với thác nhỏ, mưa mấy ngày gần nhất quan trọng hơn tháng trong năm.
Thêm một yếu tố nữa: nhiều thác nằm dưới các đập thủy điện. Lưu lượng ở thác khi đó phụ thuộc vào việc nhà máy giữ hay xả nước, không hoàn toàn theo mưa. Có những thác mùa khô gần như cạn vì nước được giữ lại trong hồ phía trên.
Một mẹo nhỏ để đoán trước: nhìn trên bản đồ xem thác nằm trên con sông lớn hay một nhánh suối nhỏ, và phía trên có hồ chứa hay không. Thác trên sông lớn không có đập phía trên thường giữ được nước quanh năm; thác trên suối nhỏ thì nên đi ngay sau mùa mưa, đừng để tới giữa mùa khô.
Hồ thủy điện: đầy vào cuối mùa mưa, rút vào mùa khô
Hồ thủy điện vận hành theo một chu kỳ khá đều: trong mùa mưa, hồ tích nước dần; tới cuối mùa mưa, hồ đầy nhất; trong mùa khô, nhà máy dùng nước để phát điện và cấp nước cho hạ du, mực nước hạ dần, thấp nhất vào cuối mùa khô trước khi mưa trở lại. Biên độ dao động giữa mực nước cao nhất và thấp nhất có thể là hàng chục mét ở các hồ lớn.
Với người đi ngắm cảnh, điều đó có nghĩa là: cuối mùa mưa, hồ rộng, đảo thu nhỏ, mép nước sát chân cây, cảnh giống những tấm ảnh đẹp nhất. Giữa và cuối mùa khô, quanh mỗi đảo, mỗi sườn đồi lộ ra một vành đất trơ, có khi lộ cả gốc cây và nền làng cũ dưới đáy. Hồ Tà Đùng, hồ Na Hang, hồ Thác Bà, lòng hồ Sơn La đều có hiện tượng này ở các mức khác nhau.
Không phải mùa khô là xấu. Nước rút để lộ những bãi cỏ non, những lối đi xuống tận mép nước mà mùa mưa không có; trời mùa khô trong, ít mưa, hoàng hôn rõ. Chỉ cần biết trước để không thất vọng, và để chọn đúng mùa nếu bạn muốn thấy cảnh đảo xanh nước đầy.
Mỗi hồ có lịch vận hành riêng, phụ thuộc vào nhu cầu điện và nước của từng năm, nên thời điểm hồ đầy hay cạn có thể lệch vài tuần so với xu hướng chung. Năm khô hạn, nhiều hồ không tích đủ nước ngay cả cuối mùa mưa. Cách chắc chắn nhất vẫn là hỏi người đang sống quanh hồ vào tuần bạn định đi.
Hồ tự nhiên và sông suối: trong nhất vào mùa khô
Hồ tự nhiên như Ba Bể hay hồ Lắk cũng lên xuống theo mùa nhưng biên độ nhỏ hơn hồ thủy điện, nên bờ hồ ít khi lộ đất trơ. Cảnh hồ tự nhiên thay đổi chủ yếu theo màu nước và màu trời: mùa mưa nước có lúc đục hơn do phù sa từ suối đổ về; mùa thu và đầu mùa khô, nước lắng, trong, sáng sớm có sương trên mặt hồ.
Sông suối miền núi thay đổi rõ nhất về màu. Mùa mưa, nước mang phù sa, đục màu nâu đỏ, chảy mạnh; mùa khô, nước trong dần, ở những đoạn chảy chậm có màu xanh ngọc rất đặc trưng. Sông Nho Quế là ví dụ nổi tiếng: màu xanh ngọc mà nhiều người tìm đến chủ yếu thấy vào mùa khô. Suối trong rừng cũng vậy, mùa khô nhìn thấy từng viên sỏi dưới đáy.
Vì thế nếu mục đích chính là ảnh nước trong, xanh, mùa khô là lựa chọn tốt. Nếu mục đích là cảnh thác hùng vĩ, nước tung trắng, mùa mưa hoặc cuối mùa mưa hợp hơn. Hai mục đích này thường không trùng nhau ở cùng một nơi, nên bạn cần chọn điều mình muốn nhất.
Có một ngoại lệ đáng nhớ: những ngày ngay sau một trận mưa lớn giữa mùa khô. Khi đó suối và sông có thể đục trở lại trong vài ngày, thác nhỏ bỗng nhiều nước. Nếu ảnh nước trong là mục tiêu chính của chuyến đi, nên chừa dư một hai ngày trong lịch để chờ nước lắng.
Lịch mùa nước theo vùng
Bảng dưới tóm tắt xu hướng chung của từng vùng khí hậu. Khoảng tháng tính theo dương lịch; năm nào mưa sớm hay muộn thì lệch theo.
| Vùng | Mùa mưa (ước chừng) | Thác nhiều nước | Hồ thủy điện đầy | Nước sông suối trong |
|---|---|---|---|---|
| Miền núi phía Bắc | Tháng 5–9 | Tháng 6–9 | Tháng 9–11 | Tháng 10–4 |
| Bắc Trung Bộ, Trung Bộ | Mưa lũ tập trung khoảng tháng 9–12 | Tháng 9–12 | Cuối năm | Khoảng tháng 3–8 |
| Tây Nguyên | Tháng 5–10 | Tháng 6–10 | Tháng 10–12 | Tháng 12–4 |
| Nam Bộ, miền Đông | Tháng 5–11 | Tháng 7–10 | Tháng 10–12 | Tháng 12–4 |
Miền Trung là vùng lệch nhất: mưa lũ tập trung cuối năm, khi miền Bắc và Tây Nguyên đã sang mùa khô. Đi hồ thác miền Trung vào khoảng tháng 9 đến tháng 12 là đi giữa mùa bão lũ, cần theo dõi tin thời tiết hằng ngày. Ngược lại, giữa năm khi miền Bắc mưa nhiều, miền Trung lại nắng, sông suối trong.
Bảng cũng gợi ý cách xếp một năm du lịch theo nước: giữa năm đi miền Trung tắm suối, ngắm hồ; cuối năm lên miền Bắc và Tây Nguyên khi hồ đầy, thác còn nước; đầu năm, mùa khô, đi các sông suối miền núi để thấy nước trong.
Mùa nước ở một số điểm tiêu biểu
Áp lịch chung vào từng điểm cụ thể, bảng dưới cho thấy mỗi nơi nên đi khi nào nếu muốn thấy trạng thái nước đẹp nhất của nó. Đây là gợi ý theo xu hướng, không phải ngày cố định.
| Điểm | Loại cảnh | Trạng thái nước đẹp nhất | Khoảng tháng hay được chọn |
|---|---|---|---|
| Thác Bản Giốc (Cao Bằng) | Thác trên sông lớn | Nhiều nước, trời bớt mưa | Khoảng tháng 8–10 |
| Hồ Ba Bể (Thái Nguyên) | Hồ tự nhiên | Nước lắng, có sương sớm | Khoảng tháng 9–11 |
| Hồ Na Hang (Tuyên Quang) | Hồ thủy điện | Hồ đầy, thác ven hồ còn nước | Khoảng tháng 9–11 |
| Sông Nho Quế (Tuyên Quang) | Sông núi | Nước xanh ngọc | Khoảng tháng 10–4 |
| Hồ Tà Đùng (Lâm Đồng) | Hồ thủy điện | Hồ đầy, đảo xanh | Khoảng tháng 9–12 |
| Thác Dray Nur (Đắk Lắk) | Thác bazan | Nhiều nước nhưng còn lối đi | Khoảng tháng 10–11 |
| Suối Yến (Hà Nội) | Suối đồng bằng | Trời trong, suối vắng | Khoảng tháng 9–11 |
Nhìn bảng sẽ thấy khoảng tháng 9 đến tháng 11 xuất hiện nhiều nhất. Đó không phải ngẫu nhiên: đây là giao mùa ở miền Bắc và Tây Nguyên, khi nước còn đầy mà trời đã trong. Nhưng cũng vì thế mà đây là mùa đông khách ở nhiều nơi, nên đặt chỗ sớm và tránh cuối tuần nếu có thể.
Chọn tháng theo điều bạn muốn thấy
Muốn thác trắng xoá. Đi trong hoặc cuối mùa mưa của vùng đó. Chấp nhận đường trơn, có lối xuống chân thác bị đóng, chỉ ngắm từ đài quan sát.
Muốn hồ đầy, đảo xanh. Đi cuối mùa mưa, khi hồ thủy điện đã tích đủ nước. Với miền Bắc và Tây Nguyên, đó thường là khoảng tháng 9 đến tháng 12.
Muốn nước xanh ngọc, suối trong. Đi mùa khô. Sông Nho Quế, suối trong rừng, hồ tự nhiên đều trong nhất lúc này.
Muốn cân bằng cả cảnh lẫn đường đi. Đi giao mùa từ cuối mùa mưa sang đầu mùa khô. Phần lớn các vùng đẹp nhất vào khoảng này.
Muốn tắm suối, chèo kayak an toàn. Đi mùa khô, khi lũ ít, nước chảy chậm, đáy nhìn rõ. Vẫn giữ các nguyên tắc an toàn với nước lạnh, hố sâu.
Muốn vắng khách. Tránh các dịp lễ, cuối tuần và mùa đẹp nhất của từng nơi. Đi giữa tuần, đầu mùa mưa hoặc giữa mùa khô.
Kiểm tra tình hình nước trước khi đi
Lịch mùa chỉ là xu hướng; điều quyết định là tình hình thực tế vào đúng tuần bạn đi. Vài cách kiểm tra đơn giản trước khi khởi hành:
- Hỏi chủ homestay, nhà thuyền, người địa phương: hồ đang đầy hay đang rút, thác đang nhiều hay ít nước, đường có sạt không.
- Xem ảnh mới đăng gần đây của người vừa đi, chú ý ngày đăng, không dựa vào ảnh cũ nhiều năm.
- Theo dõi dự báo thời tiết vùng thượng nguồn, không chỉ nơi bạn sẽ đến.
- Với vùng hạ lưu thủy điện, theo dõi thông báo vận hành, xả lũ của nhà máy và chính quyền địa phương.
- Với miền Trung trong mùa bão, theo dõi tin bão, áp thấp nhiệt đới hằng ngày, sẵn sàng đổi lịch.
- Luôn có phương án dự phòng: nếu thác ít nước, đi bộ trong rừng; nếu hồ rút, ngắm hoàng hôn từ đồi thay vì đi thuyền ra đảo.
Cách nghĩ hữu ích nhất là chấp nhận mỗi mùa một vẻ. Một thác mùa khô lộ ra những bậc đá đẹp mà mùa mưa bị nước che kín; một hồ thủy điện mùa nước rút có những lối đi xuống tận mép nước mà mùa đầy không có. Biết trước để chọn, chứ không phải để chờ một thời điểm hoàn hảo.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào đi thác ở miền Bắc đẹp nhất?
Nếu muốn thác nhiều nước mà trời đã bớt mưa, khoảng tháng 8 đến tháng 10 thường là đẹp và cân bằng nhất. Tháng 6 đến tháng 8 thác mạnh nhất nhưng mưa nhiều, đường dễ sạt. Mùa khô thác ít nước. Thời điểm cụ thể tuỳ năm.
Vì sao hồ thủy điện mùa khô lộ đất đỏ quanh đảo?
Trong mùa khô, nhà máy dùng nước trong hồ để phát điện và cấp nước cho hạ du, nên mực nước hạ dần. Phần sườn đồi, chân đảo trước đó ngập nước lộ ra thành vành đất trơ. Tới mùa mưa, hồ tích nước trở lại, vành đất lại bị ngập.
Nước sông Nho Quế xanh ngọc vào tháng nào?
Màu xanh ngọc thường thấy rõ nhất vào mùa khô, khoảng từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau, khi nước ít phù sa và chảy chậm. Mùa mưa nước đục màu đất. Mỗi năm khác nhau, nên xem ảnh mới nhất trước khi đi.
Đi miền Trung mùa nào để ngắm thác, suối?
Miền Trung mưa lũ tập trung cuối năm, nên khoảng tháng 3 đến tháng 8 trời nắng, suối trong, đi lại an toàn hơn. Cuối năm thác nhiều nước nhưng là mùa bão lũ, đường đèo dễ sạt, cần theo dõi tin thời tiết hằng ngày.
Có nên đi thác ngay sau một trận mưa lớn?
Thác sẽ rất đẹp nhưng nguy hiểm: đường trơn, đá lở, nước suối có thể tiếp tục dâng do mưa ở thượng nguồn. Nên chờ ít nhất một hai ngày khô ráo, hỏi người địa phương tình hình, chỉ ngắm từ nơi an toàn, không xuống gần chân thác.