Mùa lúa chín vàng ở Việt Nam: tháng nào đi đâu, từ Tam Cốc tới Mù Cang Chải

Việt Nam có hai đợt "mùa vàng" lớn mà người đi chơi hay săn: đợt đầu khoảng cuối tháng 5 sang tháng 6 ở đồng bằng và thung lũng thấp miền Bắc như Tam Cốc (Ninh Bình), Mai Châu, Pù Luông, Bắc Sơn; đợt hai khoảng giữa tháng 9 tới đầu tháng 10 ở ruộng bậc thang vùng cao như Mù Cang Chải, Y Tý, Hoàng Su Phì, với Sa Pa chín sớm hơn chút từ cuối tháng 8. Miền Tây Nam Bộ trồng nhiều vụ một năm nên gần như tháng nào cũng có cánh đồng chín ở đâu đó.

Bài này đặt các vùng lúa đẹp vào cùng một lịch, giải thích vì sao thời điểm chín lệch nhau, và cách đi để kịp trước khi người dân gặt. Phần so sánh riêng các vùng ruộng bậc thang và cách người vùng cao làm ruộng đã có trong các bài thuộc mục núi đèo – ruộng bậc thang của trang; ở đây tập trung vào câu hỏi "tháng nào".

Vì sao lúa chín mỗi nơi một tháng

Lúa chín theo lịch thời vụ, mà lịch thời vụ do nước và nhiệt độ quyết định. Ở đồng bằng Bắc Bộ và các thung lũng thấp, người dân làm hai vụ: vụ chiêm xuân cấy sau Tết, chín vào khoảng cuối tháng 5, tháng 6; vụ mùa cấy giữa hè, chín khoảng tháng 9, tháng 10. Mùa lúa chín của Tam Cốc mà ảnh chụp hay thấy chính là vụ chiêm xuân.

Ở vùng cao như Mù Cang Chải, Y Tý, Hoàng Su Phì, trời lạnh lâu và ruộng phụ thuộc nước mưa dẫn từ rừng xuống, nên phần lớn chỉ làm một vụ chính. Người dân đổ nước vào ruộng khoảng tháng 5, tháng 6 khi mưa về, cấy lúa, rồi lúa chín vào khoảng tháng 9, tháng 10. Bản thấp chín trước, bản cao chín sau, có khi cách nhau vài tuần.

Miền Tây lại khác hẳn. Nước ngọt quanh năm, nắng nhiều, người dân làm hai tới ba vụ, các cánh đồng không cấy cùng lúc. Vì vậy khó nói "mùa lúa chín miền Tây", chỉ nói được tháng nào ở vùng nào đang chín. Đó cũng là cái hay: đi miền Tây gần như lúc nào cũng có màu lúa vàng ở đâu đó, chỉ cần hỏi người địa phương.

Từ đây có một quy tắc dễ nhớ: ảnh ruộng gương phản chiếu trời là mùa nước đổ, khoảng tháng 5, tháng 6 vùng cao; ảnh ruộng xanh mướt là tháng 7, tháng 8; ảnh ruộng vàng là lúc lúa chín, mỗi vùng một tháng như bảng dưới.

Lịch lúa chín ở những vùng đẹp nhất

Khoảng thời gian dưới đây là thường gặp; năm mưa muộn hay rét kéo dài, lịch cấy lùi và lúa chín muộn theo. Luôn hỏi người địa phương vài ngày trước khi đi:

Ghi chú: những vùng làm hai vụ (Mai Châu, Pù Luông, Bắc Sơn) có hai đợt chín, nhưng đợt nào đẹp hơn tuỳ năm. Vụ mùa cuối năm thường có trời trong hơn để chụp ảnh xa.

Tam Cốc, Mai Châu, Pù Luông: mùa vàng tháng 5, tháng 6

Tam Cốc là nơi gần Hà Nội nhất để xem lúa chín, đi về trong ngày được. Khi lúa chín, thuyền chở khách đi giữa hai dải lúa vàng dọc sông Ngô Đồng, phía sau là núi đá vôi. Mùa vàng ở đây ngắn, thường chỉ khoảng hai tuần trước khi người dân gặt. Đi thuyền sáng sớm vừa mát vừa có ánh sáng đẹp; giữa trưa tháng 6 rất nóng và đông.

Ngoài đi thuyền, có thể đạp xe trên những con đường làng quanh Tam Cốc, hoặc leo Hang Múa để nhìn xuống toàn cảnh cánh đồng. Đường lên có nhiều bậc đá, nắng gắt, nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn và mang nước.

Mai Châu và Pù Luông là hai thung lũng nằm gần nhau, một bên thuộc Phú Thọ mới (trước là Hoà Bình), một bên thuộc Thanh Hoá. Mai Châu có cánh đồng phẳng với bản nhà sàn giữa đồng, đi xe đạp rất dễ. Pù Luông là ruộng bậc thang thấp nằm trong khu bảo tồn thiên nhiên, có guồng nước tre, nhiều homestay nhìn ra ruộng. Ghép hai nơi trong một chuyến ba ngày từ Hà Nội là tuyến được nhiều người chọn.

Mùa này cũng là mùa nắng nóng, có những trận mưa rào chiều. Mang mũ rộng vành, áo chống nắng, và đừng đi bộ trên bờ ruộng giữa trưa.

Mùa vàng vùng cao tháng 9 – tháng 10

Đây là mùa lúa chín nổi tiếng nhất cả nước. Ruộng bậc thang trên sườn núi cao của Mù Cang Chải, Y Tý, Hoàng Su Phì chuyển từ xanh sang vàng dần từ chân lên đỉnh, có lúc cùng một sườn núi vừa xanh vừa vàng. Thời điểm đẹp nhất là khi khoảng tám phần ruộng đã vàng mà người dân chưa gặt, thường kéo dài chừng một tới hai tuần.

Ở Mù Cang Chải, đồi Mâm Xôi và các điểm ngắm dọc đèo Khau Phạ là nơi đông người chụp nhất. Những bản xa quốc lộ có ruộng không kém mà vắng hơn nhiều. Ở Hoàng Su Phì, lúa thường chín muộn hơn Mù Cang Chải một hai tuần, nên ai lỡ mùa bên này có thể đi tiếp bên kia.

Sa Pa chín sớm nhất trong nhóm vùng cao, khoảng cuối tháng 8 sang tháng 9, nhưng tháng 8 lại là đỉnh mưa. Nếu đi Sa Pa xem lúa, chọn những ngày cuối tháng 8 có dự báo khô và chuẩn bị tinh thần gặp mưa.

Mùa vàng cuối tuần rất đông. Người dân ở nhiều bản đã quen đón khách, có nơi làm điểm chụp ảnh thu phí trên ruộng của mình. Đó là ruộng của họ, nên đi theo bờ, không giẫm lúa, không đòi bẻ bông lúa làm đạo cụ.

Kịp mùa vàng trước khi gặt: cách canh thời điểm

Mùa vàng ngắn và người dân không chờ khách. Ruộng chín là gặt, vì để lâu lúa đổ, chim ăn, mưa làm hỏng. Một cách canh thời điểm đơn giản:

1. Khoảng hai tuần trước dự định đi, xem ảnh mới nhất của người địa phương hoặc nhóm du lịch vùng đó. Ruộng còn xanh nhạt nghĩa là còn khoảng hai ba tuần nữa.
2. Khi ảnh cho thấy ruộng bắt đầu ngả vàng ở chân núi, đó là lúc chốt ngày. Chỗ thấp vàng trước, chỗ cao vàng sau khoảng một tuần.
3. Hỏi chủ homestay xem bản họ đã gặt chưa. Có năm thời tiết tốt, người dân gặt sớm cả loạt, ruộng trống chỉ trong vài ngày.
4. Nếu đến hơi muộn, đi lên bản cao hơn hoặc sang vùng chín muộn hơn như Hoàng Su Phì. Nếu đến hơi sớm, tìm bản thấp gần suối.
5. Chừa ngày dự phòng cho mưa. Tháng 9 vùng núi phía Bắc vẫn còn những cơn mưa lớn, đường đất có thể sạt.

Ruộng vừa gặt xong cũng có cảnh riêng: rơm phơi trên bờ, người dân đập lúa ngay giữa ruộng, mùi rơm khô. Không có ảnh vàng rực vẫn có một ngày đáng nhớ.

Đồng lúa miền Trung và những nơi ít được nhắc

Dải đồng bằng ven biển miền Trung có những cánh đồng lúa nằm giữa núi và biển, không rộng như đồng bằng Bắc Bộ hay miền Tây nhưng có nét riêng. Vụ đông xuân ở đây thường gặt vào khoảng tháng 4, tháng 5, trước khi nắng hè lên gắt; vụ hè thu gặt vào cuối hè trước mùa mưa lũ. Vì vậy ai đi Huế, Hội An hay Quy Nhơn vào tháng 4, tháng 5 thường gặp những cánh đồng vàng ven đường.

Quanh Hội An (nay thuộc Đà Nẵng) có những cánh đồng lúa nằm sát phố cổ và làng rau, đạp xe một vòng buổi sáng sớm là có cảnh đồng xanh hoặc vàng tuỳ tháng, cò trắng, trâu và mái nhà cổ xa xa. Ở Huế, đồng lúa vùng ven kinh thành và các làng ven phá Tam Giang cũng là một cảnh đẹp ít người để ý, vì khách thường chỉ vào Đại Nội và lăng tẩm.

Tây Nguyên chủ yếu là cà phê, hồ tiêu và lúa rẫy, ruộng lúa nước chỉ có ở một số thung lũng. Nếu đi Tây Nguyên cuối năm, có thể gặp những cánh lúa rẫy chín vàng trên sườn đồi của đồng bào, mùa gặt thường rơi vào cuối mùa mưa.

Những cánh đồng ít tên tuổi này không có điểm chụp làm sẵn, không thu phí, cũng không đông người. Đổi lại, phải tự tìm, tự hỏi đường và chấp nhận có khi đến nơi thì người ta vừa gặt xong.

Chụp đồng lúa chín: giờ, góc và những thứ nên tránh

Một cánh đồng vàng rất dễ chụp ra ảnh phẳng và nhạt. Vài nguyên tắc giúp ảnh có chiều sâu hơn:

• Giờ: khoảng một tiếng sau bình minh và một tiếng trước hoàng hôn, nắng xiên làm từng bông lúa sáng lên, bóng đổ rõ các tầng ruộng. Giữa trưa lúa vàng nhạt và phẳng.
• Đứng cao: ở ruộng bậc thang, lên một điểm cao nhìn xuống để thấy đường cong các tầng; ở đồng phẳng như Tam Cốc, chụp từ đỉnh núi hoặc đứng thấp sát bờ để bông lúa thành tiền cảnh.
• Có điểm nhấn: một mái nhà sàn, một cây đơn độc, một con trâu, một người nông dân nhỏ trong khung giúp người xem cảm được kích thước cánh đồng.
• Đừng chỉnh màu quá tay: lúa chín thật có màu vàng ấm pha xanh, ảnh tô vàng rực như mật ong làm người xem về sau thất vọng khi đến nơi.
• Không dùng người làm đồng làm đạo cụ: xin phép nếu chụp cận, không chặn đường người đang gánh lúa, không yêu cầu họ đứng tạo dáng.
• Flycam: xin phép bay theo quy định hiện hành, không bay sát người đang gặt và đàn trâu.

Mùa gặt là lúc người dân bận nhất năm. Khách đi chậm, nhường đường và mua vài thứ của bà con là cách cư xử được quý nhất.

Câu hỏi thường gặp

Lúa chín ở Tam Cốc vào tháng mấy?

Lúa ở Tam Cốc (Ninh Bình) thường chín vào khoảng cuối tháng 5 tới đầu tháng 6, đó là vụ chiêm xuân. Mùa vàng chỉ kéo dài khoảng hai tuần trước khi người dân gặt. Vụ mùa cuối năm cũng có lúa chín nhưng ít được nhắc hơn.

Mùa vàng Mù Cang Chải là tháng nào?

Ruộng bậc thang Mù Cang Chải (nay thuộc Lào Cai, trước là Yên Bái) thường chín từ khoảng giữa tháng 9 tới đầu tháng 10. Bản thấp chín trước, bản cao chín sau. Nên xem ảnh mới của người địa phương khoảng một tuần trước khi chốt ngày đi.

Mùa nước đổ là gì và khi nào có?

Mùa nước đổ là lúc người dân vùng cao dẫn nước vào ruộng bậc thang để chuẩn bị cấy, khoảng tháng 5 đến tháng 6 tuỳ vùng. Ruộng loáng nước phản chiếu trời như những tấm gương. Mùa này ít khách hơn mùa lúa chín nhưng ảnh rất đẹp vào lúc hoàng hôn.

Lỡ mùa lúa chín Mù Cang Chải thì đi đâu?

Hoàng Su Phì (nay thuộc Tuyên Quang) thường chín muộn hơn một hai tuần, có thể đi tiếp. Những bản cao ở chính Mù Cang Chải cũng chín muộn hơn bản thấp. Nếu đã quá muộn, ruộng vừa gặt với rơm phơi và cảnh đập lúa cũng có nét riêng.

Miền Tây có mùa lúa chín không?

Miền Tây làm hai tới ba vụ mỗi năm, các cánh đồng không cấy cùng lúc, nên gần như tháng nào cũng có ruộng chín ở đâu đó. Muốn thấy cánh đồng rộng vàng kèm hàng thốt nốt, hỏi người địa phương ở An Giang xem vùng nào đang sắp gặt.

Chụp ảnh trên ruộng lúa nhà dân có cần xin phép không?

Có. Ruộng là sinh kế của người dân. Đi theo bờ ruộng, không giẫm lúa, không bẻ bông làm đạo cụ. Một số nơi người dân thu phí cho khách vào chụp ở điểm đẹp, đó là quyền của họ và nên tôn trọng.