Sen ở miền Bắc và miền Trung nở rộ vào mùa hè, khoảng cuối tháng 5 tới hết tháng 7: hồ Tây và các đầm sen quanh Hà Nội đẹp nhất khoảng tháng 6; hồ sen trong và quanh kinh thành Huế khoảng tháng 5 đến tháng 7. Ở Đồng Tháp và miền Tây, sen nở kéo dài hơn, nhiều nhất trong mùa mưa, khoảng tháng 5 đến tháng 9. Giờ đẹp nhất để ngắm sen ở mọi nơi là sáng sớm, khi hoa vừa nở và trời chưa nắng gắt.
Sen không phải mùa hoa hoang dã như hoa ban hay dã quỳ. Phần lớn đầm sen là đầm của người trồng lấy hạt, lấy ngó, ướp trà, nên ngắm sen cũng là đi vào một nghề. Bài này nói về những nơi ngắm sen quen thuộc, khung giờ, cách chụp và vài phép lịch sự với chủ đầm.
Sen nở theo mùa và theo giờ
Sen là cây ưa nắng và nước ấm. Ở miền Bắc, sen bắt đầu đâm lá non vào mùa xuân, nụ nhú khoảng tháng 5 rồi rộ vào tháng 6, sang cuối tháng 7 hoa thưa dần, nhường chỗ cho đài sen và hạt. Ở Huế, mùa sen bắt đầu sớm hơn chút và kéo dài qua hè. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nước ấm quanh năm nên sen có thể nở nhiều tháng, rộ nhất khi mùa mưa bắt đầu.
Mỗi bông sen chỉ nở trong vài ngày. Hoa thường hé cánh lúc rạng sáng, nở bung trong buổi sáng, đến trưa nắng gắt thì khép bớt hoặc cánh ủ rũ. Hương sen cũng thơm nhất vào sáng sớm, đó là lý do người ướp trà sen phải ra đầm lấy hoa từ tờ mờ sáng.
Vì thế, ngắm sen đẹp nhất là khoảng năm giờ rưỡi tới tám giờ sáng. Đến giữa trưa, đầm sen vẫn xanh nhưng hoa không còn tươi, lại nắng nóng. Chiều muộn có ánh sáng đẹp nhưng nhiều bông đã khép.
Sen có nhiều giống: sen hồng phổ biến nhất, sen trắng, sen nhiều cánh. Hà Nội nổi tiếng với sen hồ Tây, trong đó có giống sen nhiều lớp cánh được dùng ướp trà. Huế có sen trắng và sen hồng trồng trong hồ cung đình xưa. Đồng Tháp có những đồng sen rộng tới tận chân trời.
Sen Huế: hồ Tịnh Tâm và những hồ trong kinh thành
Huế là thành phố của hồ: hồ trong Đại Nội, hồ quanh các phủ đệ, hào bao quanh kinh thành. Mùa hè, nhiều hồ phủ kín lá sen, hoa nở trên nền tường thành rêu phong, mái ngói cổ. Hồ Tịnh Tâm là nơi được nhắc nhiều nhất, từng là khu vườn ngự uyển của triều Nguyễn, nay vẫn trồng sen kín mặt hồ.
Đi ngắm sen ở Huế dễ ghép với việc dạo kinh thành. Sáng sớm ra hồ sen khi trời còn mát, sau đó vào Đại Nội trước giờ nắng gắt, trưa nghỉ, chiều đi lăng tẩm hoặc ra sông Hương. Mùa hè Huế rất nóng, có ngày gió nóng thổi mạnh, nên đừng xếp lịch đi bộ ngoài trời giữa trưa.
Huế nay là thành phố trực thuộc trung ương. Mùa sen trùng mùa khô nắng của miền Trung, ít mưa, rất hợp đi. Từ khoảng tháng 9 trở đi, Huế bước vào mùa mưa, sen cũng đã tàn, nên nếu đi vì sen thì đừng để quá muộn.
Ở Huế, hạt sen là một nguyên liệu quen trong nhiều món chè, món ngọt. Không cần đi tìm kỹ, gần như quán chè nào mùa này cũng có.
Một gợi ý cho người thích yên tĩnh: ngoài hồ Tịnh Tâm, hào nước quanh kinh thành và hồ trong khuôn viên một số phủ, nhà vườn cũng có sen. Đi bộ hoặc đạp xe dọc tường thành lúc sáng sớm, bạn sẽ gặp những mảng sen nhỏ nằm cạnh cổng thành rêu xanh, ít người chụp, đẹp theo kiểu trầm lặng rất Huế. Khi vào khuôn viên di tích, giữ đúng giờ mở cửa và quy định của nơi đó.
Sen hồ Tây và các đầm sen quanh Hà Nội
Hồ Tây có nhiều đầm sen ven bờ, rõ nhất ở phía Quảng An và Nhật Tân. Tháng 6, khi sen nở rộ, ven hồ có nhiều người chụp ảnh từ sáng sớm. Nhiều đầm là đầm tư nhân, chủ đầm làm lối đi bằng tre, thuyền nhỏ và thu phí vào chụp. Đó là cách họ bù cho những bông hoa bị giẫm, bị bẻ và cho công trông coi.
Ngoài hồ Tây, quanh Hà Nội còn nhiều đầm sen ở các vùng ven, có nơi trồng hẳn để đón khách chụp ảnh. Chất lượng mỗi năm mỗi khác, nên tìm ảnh mới nhất trong mùa đó.
Muốn chụp sen hồ Tây mà không vào đầm, có thể đi dọc đường ven hồ phía Quảng An lúc sáng sớm, nhiều mảng sen nằm sát bờ, nhìn được từ lối đi công cộng. Góc này không cận được từng bông nhưng đủ cho ảnh rộng có mặt hồ, sương sớm và hàng cây phía xa. Nếu vào đầm tư nhân, hỏi giá và thời gian trước, đi theo lối chủ đầm chỉ.
Hà Nội mùa sen cũng là mùa nắng nóng và mưa rào bất chợt. Đi sáng sớm vừa có hoa đẹp vừa tránh được nắng; chiều tối có thể đi dạo quanh hồ Tây ngắm hoàng hôn, nhưng lúc đó sen đã khép.
Trà ướp sen hồ Tây là một sản vật lâu đời, làm từ những bông sen nhiều cánh hái sáng sớm. Nếu muốn tìm hiểu, có những gia đình làm nghề quanh hồ, nhưng đó là câu chuyện văn hoá dài hơn khuôn khổ của một bài về mùa đẹp.
Đồng sen Tháp Mười và miền Tây
Đồng Tháp nay là tỉnh gộp Đồng Tháp và Tiền Giang. Vùng Đồng Tháp Mười có những đồng sen rộng, có nơi được làm thành khu du lịch với cầu tre đi giữa đầm, nhà chòi, thuyền chèo. Sen ở đây nở kéo dài, đẹp nhất trong mùa mưa khi đồng đầy nước.
Ngắm sen miền Tây có cảm giác khác hẳn Huế và Hà Nội: không có tường thành, mái chùa, chỉ có đồng rộng, trời cao và những hàng tràm. Đi thuyền nhỏ len giữa đầm sen là trải nghiệm được nhiều người nhớ nhất. Mùa nước nổi khoảng tháng 9 tới tháng 11 cũng là lúc nhiều nơi có sen, súng và bông điên điển cùng lúc.
Sen miền Tây gắn với nhiều món ăn từ ngó, củ, hạt, lá. Nếu đi đồng sen, thử một bữa ở quán ven đồng là cách hiểu vùng đất nhanh nhất, nhưng đây là chuyện của bàn ăn, xin không đi sâu.
Trời miền Tây mùa mưa có những trận mưa lớn buổi chiều kèm sấm sét. Ở giữa đồng trống khi trời giông là nguy hiểm, nên đi sáng, theo dõi trời, có mưa giông thì vào chỗ trú ngay.
Từ TP.HCM đi Đồng Tháp Mười mất khoảng nửa ngày đường bộ, nên nếu muốn có mặt ở đồng sen lúc bình minh, tốt nhất ngủ lại một đêm gần đó. Đi về trong ngày vẫn được, nhưng tới nơi thường đã gần trưa, hoa không còn tươi như buổi sáng và nắng giữa đồng trống rất gắt.
Chụp sen cho đẹp và lịch sự với chủ đầm
Mùa sen kéo theo rất nhiều người chụp ảnh, có cả chụp áo dài, áo tứ thân. Đẹp, nhưng có những thói quen làm hỏng đầm. Vài gợi ý:
- Đến sớm, khoảng năm rưỡi đến sáu giờ sáng. Ánh sáng dịu, hoa vừa nở, nước lặng phản chiếu lá.
- Chụp hoa với nền tối như lá sen già, mặt nước bóng râm hoặc mái nhà cổ, để màu hồng nổi lên.
- Không bẻ hoa, không vặt cánh, không kéo đài sen lại gần để tạo dáng. Mỗi bông sen là một phần thu nhập của chủ đầm.
- Đi đúng lối tre hoặc thuyền chủ đầm bố trí, không lội xuống đầm. Bùn đầm sâu, có chỗ lún, trơn.
- Trả phí nếu đầm thu phí, hỏi trước nếu không thấy ai. Đầm sen tư nhân không phải công viên.
- Trong kinh thành Huế, giữ yên lặng, không leo lên tường, lan can di tích để lấy góc chụp.
Những đầm sen đẹp nhất thường đẹp nhờ chủ đầm giữ được. Mỗi lượt khách lịch sự là thêm một lý do để họ tiếp tục trồng và mở cửa cho người khác vào xem.
Sen, súng và các loài hoa nước khác trong năm
Nhiều người gọi chung mọi bông hoa trên mặt nước là sen, nhưng sen và súng khác nhau khá rõ. Sen có lá tròn lớn vươn cao khỏi mặt nước, hoa đứng trên cuống dài, có đài sen chứa hạt. Súng có lá xẻ một khe, nằm áp trên mặt nước, hoa nhỏ hơn, nổi gần mặt nước, có màu tím, hồng, trắng. Súng hay nở trong mùa nước nổi miền Tây, trên những cánh đồng ngập.
Ngoài sen và súng, những loài hoa nước đẹp khác gồm bông điên điển vàng mọc ven kênh mùa nước nổi, lục bình tím trôi dọc sông miền Tây gần như quanh năm. Lục bình là cây dại, đẹp khi trôi thành mảng lớn trong ánh chiều trên sông.
Vì có nhiều loài như vậy, người thích hoa nước có thể đi hai đợt trong năm: đợt hè ra Bắc hoặc Huế xem sen, đợt cuối mưa xuống miền Tây xem súng, điên điển trong mùa nước nổi. Mỗi đợt có không khí riêng: sen gắn với hồ phố, kinh thành, chùa cổ; súng và điên điển gắn với đồng nước mênh mông và đời sống ghe xuồng.
Trong các khu du lịch đồng sen, đôi khi người ta trồng thêm súng ở rìa đầm để kéo dài mùa hoa. Hỏi chủ đầm loại nào đang nở để khỏi thất vọng nếu bạn chỉ muốn đúng một loài.
Chuẩn bị cho một buổi sáng ngắm sen mùa hè
Mùa sen trùng những tháng nóng nhất năm ở miền Bắc và miền Trung. Một buổi sáng ra đầm sẽ dễ chịu hơn nhiều nếu chuẩn bị vài thứ:
- Dậy sớm, có mặt ở đầm trước sáu giờ. Đi muộn hơn tám giờ thì nắng đã gắt, hoa bắt đầu khép, ánh sáng gay gắt.
- Mang nước uống, mũ rộng vành, áo chống nắng mỏng. Đầm sen trống, ít bóng mát.
- Xịt chống muỗi. Đầm nước tù buổi sáng sớm nhiều muỗi, nhất là gần bờ cỏ.
- Giày dép bám, dễ khô. Lối tre giữa đầm có thể ướt sương, bùn bên mép đầm trơn.
- Túi chống nước nhỏ cho điện thoại khi đi thuyền nhỏ trong đầm.
- Nếu mặc áo dài, trang phục truyền thống để chụp ảnh, chọn chỗ đầm cho phép, không vào khu vực di tích cấm chụp thương mại khi chưa hỏi.
- Kiểm tra dự báo mưa giông. Mùa hè hay có giông buổi chiều, thỉnh thoảng cả buổi sáng.
Đi ngắm sen không cần nhiều đồ, nhưng cần đúng giờ. Một tiếng sau bình minh ở đầm sen đáng giá hơn cả buổi chiều lang thang dưới nắng.
Câu hỏi thường gặp
Sen nở vào tháng mấy?
Ở miền Bắc và miền Trung, sen nở rộ vào mùa hè, khoảng cuối tháng 5 tới hết tháng 7, đẹp nhất thường là tháng 6. Ở Đồng Tháp và miền Tây, sen nở kéo dài nhiều tháng hơn, rộ nhất trong mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 9.
Ngắm sen giờ nào đẹp nhất?
Sáng sớm, khoảng năm rưỡi tới tám giờ. Hoa nở bung vào buổi sáng, hương thơm nhất, ánh sáng dịu và trời mát. Đến trưa nắng gắt hoa khép bớt hoặc ủ rũ, chiều muộn nhiều bông đã khép lại.
Hồ Tịnh Tâm ở Huế có còn sen không?
Hồ Tịnh Tâm vẫn trồng sen và là một trong những nơi ngắm sen quen thuộc nhất ở Huế, mùa hè hoa nở kín mặt hồ. Mức độ dày của sen mỗi năm có thể khác, nên xem ảnh mới trước khi đi nếu bạn đến chỉ vì sen.
Chụp ảnh ở đầm sen hồ Tây có mất phí không?
Nhiều đầm sen ven hồ Tây là đầm tư nhân, chủ đầm làm lối đi, thuyền và thu phí vào chụp. Mức phí tuỳ đầm. Một số góc nhìn từ bờ hồ công cộng vẫn chụp được miễn phí, nhưng không vào sâu giữa đầm được.
Mùa sen Đồng Tháp có trùng mùa nước nổi không?
Có phần trùng. Sen ở Đồng Tháp nở nhiều trong mùa mưa, còn mùa nước nổi khoảng tháng 9 tới tháng 11. Đi vào khoảng tháng 9, tháng 10 có thể thấy cả sen, bông súng và đồng nước mênh mông trong một chuyến.
Đi ngắm sen có hợp với trẻ nhỏ không?
Hợp nếu đi sáng sớm và chọn nơi có lối đi chắc chắn, có lan can. Lối tre giữa đầm có thể hẹp và trơn, cần giữ trẻ sát người. Tránh đi giữa trưa mùa hè vì nắng nóng dễ làm trẻ mệt.